หน้าแรก › เส้นทางเดินทัพ › ศึกพระมหาอุปราชาครั้งแรก พ.ศ. 2133 ที่ลำน้ำท่าคอย
ศึกพระมหาอุปราชาครั้งแรก พ.ศ. 2133 ที่ลำน้ำท่าคอย
ไม่กี่เดือนหลังสมเด็จพระนเรศวรเสด็จขึ้นครองราชย์ พระเจ้านันทบุเรงส่งพระมหาอุปราชามังกะยอชวาเป็นแม่ทัพยกมาตีกรุงศรีอยุธยา พงศาวดารไทยเล่าว่าทัพนี้แตกพ่ายแถบลำน้ำท่าคอยในแขวงสุพรรณบุรี ส่วนพงศาวดารพม่าเล่าสถานที่ต่างออกไป ศึกนี้จึงเป็นตัวอย่างที่ดีของการอ่านหลักฐานสองฝ่ายเทียบกัน
เครื่องหมาย ≈ คือตำแหน่งโดยประมาณ เส้นเขตแดนบนแผนที่เป็นของปัจจุบัน ใช้เพื่อบอกตำแหน่งเท่านั้น เส้นทางเดินทัพเป็นแนวโดยประมาณจากพงศาวดารและงานศึกษา ไม่ใช่เส้นทางจริงทุกก้าว เส้นประคือทัพฝ่ายข้าศึก
กษัตริย์พระองค์ใหม่
สมเด็จพระมหาธรรมราชาสวรรคตใน พ.ศ. 2133 (ค.ศ. 1590) พระนเรศวรจึงเสด็จขึ้นครองราชย์ งานที่คำนวณวันใหม่เห็นว่าน่าจะตรงกับราว 1 กรกฎาคม ค.ศ. 1590 และทรงตั้งสมเด็จพระเอกาทศรถเป็นพระมหาอุปราช
ทัพพระมหาอุปราชายกมา
ตามพงศาวดารไทย พระมหาอุปราชายกออกจากกรุงหงสาวดีในเดือน 12 ของ พ.ศ. 2133 ราวเดือนพฤศจิกายน มีพระยาพะสิมและพระยาพุกามร่วมทัพ เข้าทางด่านเจดีย์สามองค์และผ่านเมืองกาญจนบุรีมา ฝ่ายกรุงศรีอยุธยาได้ข่าวช้า พระนเรศวรจึงต้องรีบยกทัพออกไปรับ
รบที่ลำน้ำท่าคอย
พระนเรศวรทรงตั้งทัพรับข้าศึกที่ลำน้ำท่าคอย ในแขวงเมืองสุพรรณบุรี เมื่อปะทะกัน ทัพหงสาวดีแตกพ่าย พระยาพุกามตายในที่รบ ฝ่ายไทยไล่ติดตามไปจนจับพระยาพะสิมได้ที่บ้านจระเข้สามพัน ส่วนพระมหาอุปราชาเสด็จหนีรอดกลับไปได้
ชื่อจระเข้สามพันยังเป็นชื่อตำบลหนึ่งในอำเภออู่ทอง จังหวัดสุพรรณบุรี แต่ยังยืนยันไม่ได้ว่าตรงกับหมู่บ้านในพงศาวดารทุกประการ สารานุกรมภาษาอังกฤษบางฉบับเรียกจุดที่ตีทัพนี้แตกว่าบ้านข่อย และอ้างว่าสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงวางศึกนี้ไว้ราว 8 เดือนหลังขึ้นครองราชย์
พงศาวดารพม่าเล่าอีกแบบ
พงศาวดารพม่าบันทึกว่าพระมหาอุปราชานำทัพราว 20,000 คน ออกเดินทัพเมื่อ 24 พฤศจิกายน ค.ศ. 1590 แต่บุกเข้ามาทางล้านนาทางเหนือ และพ่ายแพ้ยับเยินนอกเมืองลำปางในเดือนมีนาคม ค.ศ. 1591
แม้สถานที่และเส้นทางจะต่างกันมาก หลักฐานทั้งสองฝ่ายตรงกันในสาระสำคัญ คือทัพของพระมหาอุปราชาพ่ายแพ้อย่างหนัก และเมื่อกลับไปพระเจ้านันทบุเรงทรงลงโทษ ฝ่ายพม่าว่ามีการประหารแม่ทัพระดับสูงบางคน ฝ่ายไทยว่าพระมหาอุปราชาถูกภาคทัณฑ์
หลังศึก ดุลอำนาจเริ่มเปลี่ยน
เอกสารที่อิงพงศาวดารพม่าบันทึกต่อว่าในฤดูแล้งปลาย ค.ศ. 1591 ถึงต้น ค.ศ. 1592 ฝ่ายสยามเริ่มเป็นฝ่ายรุก โดยส่งทัพราว 5,000 คนไปตีชายฝั่งตะนาวศรีตอนบน แม้จะถูกตีกลับ แต่ก็เป็นสัญญาณว่าดุลอำนาจกำลังเปลี่ยน ศึกครั้งต่อไปของพระมหาอุปราชาคือสงครามยุทธหัตถีที่หนองสาหร่าย
อ่านเส้นทางบนแผนที่
เส้นบนแผนที่ใช้เส้นทางตามพงศาวดารไทย คือทัพหงสาวดีเข้าด่านเจดีย์สามองค์ ผ่านกาญจนบุรี มาถึงลำน้ำท่าคอย แล้วแตกถอยไปทางจระเข้สามพัน จุดลำน้ำท่าคอยและจระเข้สามพันเป็นตำแหน่งโดยประมาณ ถ้าอ่านตามพงศาวดารพม่า เส้นทางจะอยู่ทางเหนือผ่านล้านนาแทน
จุดบนเส้นทางทัพ
| จุด | พิกัด | หมายเหตุ |
|---|---|---|
| 1. ด่านเจดีย์สามองค์ | 15.302, 98.402 | |
| 2. เมืองกาญจนบุรี | 14.019, 99.531 | โดยประมาณ ใช้พิกัดตัวเมืองปัจจุบัน ซึ่งย้ายมาตั้งสมัยรัชกาลที่ 3 เมืองสมัยอยุธยาอยู่คนละจุด |
| 3. ลำน้ำท่าคอย แขวงสุพรรณบุรี | 14.600, 100.000 | โดยประมาณ ไม่ทราบจุดรบแน่ชัด สารานุกรมระบุว่าลำน้ำท่าคอยอยู่ใกล้หนองสาหร่าย จึงวางไว้แถบอำเภอดอนเจดีย์โดยประมาณ |
| 4. บ้านจระเข้สามพัน (จับพระยาพะสิม) | 14.376, 99.892 | โดยประมาณ ใช้พิกัดอำเภออู่ทองซึ่งมีตำบลจระเข้สามพัน ยังไม่ยืนยันว่าตรงกับหมู่บ้านในพงศาวดาร |
เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง
- เส้นทางและสนามรบ: พงศาวดารไทยว่าทัพเข้าทางด่านเจดีย์สามองค์และแตกที่ลำน้ำท่าคอย แขวงสุพรรณบุรี พงศาวดารพม่าว่าเข้าทางล้านนาและแตกนอกเมืองลำปาง ยังไม่มีข้อสรุปว่าฝ่ายใดถูกต้อง หรือเป็นการบันทึกเหตุการณ์คนละส่วนกัน
- ชื่อสถานที่: สารานุกรมภาษาอังกฤษใช้ชื่อบ้านข่อย ขณะที่แหล่งไทยใช้ลำน้ำท่าคอยและบ้านจระเข้สามพัน
- เวลา: พงศาวดารไทยว่ายกออกเดือน 12 พ.ศ. 2133 พม่าว่า 24 พฤศจิกายน ค.ศ. 1590 ซึ่งสอดคล้องกัน แต่วันรบไม่มีระบุชัดฝ่ายไทย ขณะที่พม่าว่าแพ้ในเดือนมีนาคม ค.ศ. 1591
คำถามที่พบบ่อย
ก่อนยุทธหัตถี พระมหาอุปราชาเคยยกทัพมาตีกรุงศรีอยุธยาหรือไม่
เคย ตามพงศาวดารไทย พระมหาอุปราชามังกะยอชวายกทัพมาครั้งแรกปลาย พ.ศ. 2133 และพ่ายแพ้ที่ลำน้ำท่าคอย แขวงสุพรรณบุรี ก่อนจะกลับมาอีกครั้งในศึกยุทธหัตถี
ทำไมหลักฐานไทยกับพม่าเล่าสถานที่ต่างกัน
พงศาวดารทั้งสองฝ่ายเรียบเรียงหลังเหตุการณ์นาน และบันทึกจากมุมของตนเอง รายละเอียดอย่างชื่อสถานที่จึงคลาดเคลื่อนได้ ผู้อ่านควรเทียบหลายแหล่งก่อนสรุป
ปรับปรุงล่าสุด 10 พฤศจิกายน 2569