วังจันทรเกษม (วังหน้า) วังของสมเด็จพระนเรศวรที่อยุธยา

วังหน้าหลังรัชกาลพระนเรศวร

นับจากนั้นวังหน้าก็เป็นที่ประทับของพระมหาอุปราชเกือบทุกรัชกาล รวมแล้วมีพระมหากษัตริย์และพระมหาอุปราชเคยประทับที่วังนี้ 8 พระองค์ ในจำนวนนี้มีสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ซึ่งประทับที่นี่หลายปีก่อนขึ้นครองราชย์

ปลายสมัยอยุธยา วังหน้าเคยถูกไฟไหม้ครั้งใหญ่ราว พ.ศ. 2287 แล้วซ่อมขึ้นใหม่ จนเมื่อกรุงแตกใน พ.ศ. 2310 วังถูกเผาและทิ้งร้าง เหลือเพียงซากกำแพงและฐานอาคาร ต่อมาอิฐจากซากเมืองจำนวนมากถูกขนไปสร้างกรุงเทพฯ

ฟื้นวังขึ้นใหม่ในสมัยรัตนโกสินทร์

ราว พ.ศ. 2394 รัชกาลที่ 4 โปรดให้สร้างวังขึ้นใหม่บนพื้นที่เดิม เพื่อเป็นที่ประทับเมื่อเสด็จประพาสกรุงเก่า และพระราชทานนามว่าพระราชวังจันทรเกษม อาคารที่สร้างในครั้งนั้น เช่น กำแพงวัง หมู่พระที่นั่งพิมานรัถยา พลับพลาจตุรมุข และหอส่องกล้องที่เรียกว่าพระที่นั่งพิสัยศัลลักษณ์

ในสมัยรัชกาลที่ 5 หมู่พระที่นั่งพิมานรัถยาถูกใช้เป็นที่ว่าการมณฑลกรุงเก่า ต่อมาสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงแนะนำให้พระยาโบราณราชธานินทร์รวบรวมโบราณวัตถุไว้ในวัง จนเกิดเป็นโบราณพิพิธภัณฑ์ราว พ.ศ. 2445 ก่อนกรมศิลปากรจะยกฐานะเป็นพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติจันทรเกษมใน ค.ศ. 1936 (ราว พ.ศ. 2478–2479)

ในสมัยรัชกาลที่ 6 มีการสร้างอาคารสโมสรเสือป่าใกล้ตลาดหัวรอ ปัจจุบันใช้เป็นคลังและห้องช่างของพิพิธภัณฑ์ กลุ่มอาคารในวังได้รับรางวัลด้านการอนุรักษ์สถาปัตยกรรมเมื่อ พ.ศ. 2537

วังจันทรเกษมในแต่ละยุค

ถ้าเลื่อนดูแผนที่ทีละยุค จุดนี้จะเปลี่ยนหน้าตาไปมาก ดังนี้

• แรกสร้างกรุง (พ.ศ. 1893–2031): ยังไม่มีวังแห่งนี้ หลักฐานที่พบยังไม่บอกชัดว่าพื้นที่มุมเกาะเมืองนี้ใช้ทำอะไร
• สมัยพระนเรศวร (พ.ศ. 2091–2148): สร้างวังราว พ.ศ. 2120 เป็นที่ประทับของพระนเรศวร และเป็นที่บัญชาการรบเมื่อ พ.ศ. 2129 ต่อมาเป็นวังของสมเด็จพระเอกาทศรถ
• สมัยพระนารายณ์ (พ.ศ. 2199–2231): เป็นวังของพระมหาอุปราช สมเด็จพระนารายณ์เคยประทับที่นี่ก่อนครองราชย์ ฐานหอส่องกล้องที่เห็นวันนี้เชื่อกันว่าเป็นฐานเดิมจากสมัยนี้
• เสียกรุงครั้งที่ 2 (พ.ศ. 2310): วังถูกเผาและทิ้งร้าง เหลือเพียงซากกำแพงและฐานอาคาร
• วันนี้: พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติจันทรเกษม มีอาคารที่สร้างสมัยรัชกาลที่ 4 ตั้งอยู่บนพื้นที่วังเดิม

สิ่งที่ควรชม

แม้อาคารที่เห็นส่วนใหญ่จะสร้างในสมัยรัตนโกสินทร์ แต่ตั้งอยู่บนผังและแนวกำแพงของวังหน้าสมัยอยุธยา การเดินชมจึงช่วยให้นึกภาพวังของพระนเรศวรได้ใกล้เคียงขึ้น

• พลับพลาจตุรมุข: อาคารเครื่องไม้บนฐานก่ออิฐถือปูน เคยเป็นที่ประทับและท้องพระโรงของรัชกาลที่ 4 และเป็นที่จัดแสดงโบราณวัตถุมาตั้งแต่ยุคแรกของพิพิธภัณฑ์
• หมู่พระที่นั่งพิมานรัถยา: อาคาร 4 หลังที่เป็นที่ประทับของรัชกาลที่ 4 และเคยเป็นที่ว่าการมณฑลกรุงเก่า
• พระที่นั่งพิสัยศัลลักษณ์: หอ 4 ชั้น สูงราว 22 เมตร ผสมศิลปะไทย จีน และตะวันตก สร้างไว้สำหรับส่องกล้องดูดาว
• ห้องจัดแสดงโบราณวัตถุ: พระพุทธรูป ประติมากรรม และศิลปวัตถุที่พบในอยุธยาและพื้นที่ใกล้เคียง
• แนวกำแพงวัง: ร่องรอยของแนวกำแพงที่บอกขอบเขตวังหน้า

การเดินทางและเที่ยวชม

วังจันทรเกษมอยู่ทางมุมตะวันออกเฉียงเหนือของเกาะเมือง ใกล้ตลาดหัวรอและแม่น้ำป่าสัก จากเขตอุทยานประวัติศาสตร์ฝั่งตะวันตกใช้รถหรือจักรยานได้สะดวก นิยมแวะเดินตลาดหัวรอต่อหลังชมวัง

ภายในมีทั้งอาคารจัดแสดงและสนามหญ้ากว้าง ควรเผื่อเวลาอย่างน้อยหนึ่งถึงสองชั่วโมง และตรวจสอบวันเวลาเปิดล่าสุดก่อนเดินทาง เพราะพิพิธภัณฑ์ปิดบางวันในสัปดาห์และวันหยุดนักขัตฤกษ์