พระราชประวัติสมเด็จพระนเรศวรมหาราช

เสด็จกลับและครองเมืองพิษณุโลก

หลังกรุงศรีอยุธยาเสียแก่หงสาวดีใน พ.ศ. 2112 (ค.ศ. 1569) พระเจ้าบุเรงนองทรงตั้งสมเด็จพระมหาธรรมราชาเป็นกษัตริย์ครองกรุงศรีอยุธยาในฐานะประเทศราช ไม่นานนักพระนเรศวรก็ได้เสด็จกลับ ตามเรื่องที่เล่าสืบกันมา พระสุพรรณกัลยาพระพี่นางได้ไปประทับที่หงสาวดีแทน

ราว พ.ศ. 2114 (ค.ศ. 1571) ขณะพระชันษาประมาณ 16 ปี พระองค์ได้รับการสถาปนาเป็นพระมหาอุปราช เสด็จไปครองเมืองพิษณุโลก และออกรบป้องกันทัพเขมรอยู่หลายครั้ง ราว พ.ศ. 2120 สมเด็จพระมหาธรรมราชาโปรดให้สร้างวังจันทรเกษมหรือวังหน้าในเกาะเมืองอยุธยา เป็นที่ประทับของพระองค์เมื่อเสด็จลงมาจากพิษณุโลก

ประกาศอิสรภาพที่เมืองแครง พ.ศ. 2127

ใน พ.ศ. 2126 เมืองอังวะแข็งเมือง พระเจ้านันทบุเรงจึงเรียกพระนเรศวรยกทัพไปช่วย ตามพระราชพงศาวดาร ฝ่ายหงสาวดีวางแผนให้พระมหาอุปราชาลอบโจมตีทัพของพระองค์ เมื่อทัพไทยถึงเมืองแครงในดินแดนมอญ ราวเดือน 6 ปี พ.ศ. 2127 (ค.ศ. 1584) พระองค์ทรงทราบแผนจากพระมหาเถรคันฉ่อง จึงทรงหลั่งน้ำจากพระเต้าทองลงบนแผ่นดิน ประกาศว่ากรุงศรีอยุธยาขาดไมตรีกับหงสาวดี

ระหว่างถอยทัพพร้อมพาครอบครัวไทยกลับคืน ทัพหงสาวดีไล่ตามมาถึงแม่น้ำสะโตง พงศาวดารเล่าว่าพระองค์ทรงใช้ปืนยาวยิงข้ามแม่น้ำถูกสุรกรรมาแม่ทัพหน้าสิ้นชีวิต ปืนนั้นจึงได้นามว่าพระแสงปืนต้นข้ามแม่น้ำสะโตง เรื่องนี้มาจากพงศาวดารที่เรียบเรียงภายหลัง จึงควรอ่านอย่างมีวิจารณญาณ

สงครามป้องกันพระนครและการขึ้นครองราชย์ (พ.ศ. 2127–2133)

หลังประกาศอิสรภาพ หงสาวดีส่งทัพมาแทบทุกปี ปลาย พ.ศ. 2127 ทัพพระยาพะสิมและทัพเชียงใหม่ถูกตีถอยกลับ ปี พ.ศ. 2128 พระนเรศวรและพระเอกาทศรถตีทัพเชียงใหม่แตกที่บ้านสระเกศ

ศึกใหญ่ที่สุดเกิดปลาย พ.ศ. 2129 (ค.ศ. 1586) พระเจ้านันทบุเรงเสด็จนำทัพมาล้อมกรุงศรีอยุธยาด้วยพระองค์เอง ราว 5 เดือนแต่ตีไม่สำเร็จ จึงถอยกลับใน พ.ศ. 2130 ระหว่างนั้นวังจันทรเกษมเป็นที่บัญชาการรบ และพงศาวดารเล่าวีรกรรมบุกค่ายข้าศึกที่มาของชื่อพระแสงดาบคาบค่าย

เมื่อสมเด็จพระมหาธรรมราชาสวรรคตใน พ.ศ. 2133 (ค.ศ. 1590) พระนเรศวรเสด็จขึ้นครองราชย์ พระชนมพรรษาราว 35 พรรษา และทรงตั้งสมเด็จพระเอกาทศรถเป็นพระมหาอุปราช

สงครามยุทธหัตถี พ.ศ. 2135

ปลาย พ.ศ. 2135 พระเจ้านันทบุเรงส่งพระมหาอุปราชา (มังกะยอชวา) ยกทัพใหญ่มาอีกครั้ง สองฝ่ายปะทะกันบริเวณหนองสาหร่าย แขวงเมืองสุพรรณบุรี ตามพระราชพงศาวดาร ช้างทรงของพระนเรศวรและพระเอกาทศรถบุกเข้าไปกลางทัพข้าศึก พระนเรศวรตรัสเชิญพระมหาอุปราชาออกมากระทำยุทธหัตถี แล้วทรงฟันพระมหาอุปราชาสิ้นพระชนม์บนคอช้าง ขณะที่พระเอกาทศรถทรงชนะเจ้าเมืองจาปะโร

หลักฐานต่างฝ่ายเล่าไม่ตรงกัน พงศาวดารพม่าและบันทึกยุโรปบางฉบับว่าพระมหาอุปราชาสิ้นพระชนม์เพราะปืน นักประวัติศาสตร์บางท่าน เช่น บาเรนด์ ยาน เทอร์เวล (พ.ศ. 2556) เห็นว่าไม่น่ามีการท้าชนช้างอย่างเป็นพิธีการ แต่ทุกฝ่ายตรงกันว่าพระมหาอุปราชาสิ้นพระชนม์ในศึกนี้และทัพหงสาวดีต้องถอยกลับ

พงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐฯ ระบุวันจันทร์ แรม 2 ค่ำ เดือนยี่ จุลศักราช 954 ซึ่งเคยคำนวณเป็น 25 มกราคม ต่อมาคำนวณใหม่ได้ 18 มกราคม ค.ศ. 1593 ส่วนปี พ.ศ. 2135 เป็นการนับแบบเดิมที่ขึ้นปีใหม่เดือนเมษายน ถ้านับแบบปัจจุบันคือ พ.ศ. 2136 ตำแหน่งสนามรบทางราชการถือว่าอยู่ที่ดอนเจดีย์ จังหวัดสุพรรณบุรี แต่มีผู้เสนอแหล่งอื่น เช่น อำเภอพนมทวน จังหวัดกาญจนบุรี

หลังศึก พงศาวดารเล่าว่าพระองค์จะลงโทษแม่ทัพนายกองที่ตามเสด็จไม่ทัน สมเด็จพระพนรัตน์แห่งวัดป่าแก้วจึงทูลขอพระราชทานอภัยโทษให้

การขยายอาณาเขตและความสัมพันธ์กับต่างชาติ

หลังชัยชนะที่หนองสาหร่าย กรุงศรีอยุธยาเปลี่ยนเป็นฝ่ายรุก ใน พ.ศ. 2136 ทัพไทยตีได้เมืองทวายและตะนาวศรี พระนเรศวรยกทัพไปตีเมืองละแวกของเขมร หัวเมืองมอญหลายเมืองหันมาสวามิภักดิ์ และใน พ.ศ. 2138 เชียงใหม่ยอมอ่อนน้อม พระองค์ยังยกทัพไปถึงหงสาวดีสองครั้ง คือราว พ.ศ. 2138–2139 และราว พ.ศ. 2142 แต่ต้องถอยกลับทั้งสองครั้ง

ด้านต่างประเทศ คณะนักบวชฟรานซิสกันเข้ามาสร้างโบสถ์ในชุมชนโปรตุเกสเมื่อ พ.ศ. 2127 และมีทหารรับจ้างชาวโปรตุเกสร่วมรบ ราว พ.ศ. 2141 (ค.ศ. 1598) สเปนส่งคณะทูตจากมะนิลามาทำสัญญาไมตรีและการค้า ส่วนพ่อค้าดัตช์ของบริษัท VOC ได้เข้าเฝ้าใน พ.ศ. 2147 (ค.ศ. 1604) เป็นจุดเริ่มความสัมพันธ์ไทย–เนเธอร์แลนด์

สวรรคตที่เมืองหาง พ.ศ. 2148

ใน พ.ศ. 2148 พระนเรศวรยกทัพขึ้นเหนือมุ่งไปเมืองอังวะ ระหว่างทางทรงพระประชวรที่เมืองหาง และเสด็จสวรรคตเมื่อวันที่ 25 เมษายน พ.ศ. 2148 (ค.ศ. 1605) พระชนมพรรษาราว 50 พรรษา เอกสารไทยที่แพร่หลายเล่าว่าทรงประชวรเป็นฝีขึ้นที่พระพักตร์ สมเด็จพระเอกาทศรถเสด็จไปทันเฝ้าก่อนสวรรคตไม่กี่วัน แล้วอัญเชิญพระบรมศพกลับกรุงศรีอยุธยา

เมืองหางอยู่ที่ใดยังเป็นข้อถกเถียง มีผู้สันนิษฐานว่าอยู่ในเขตอำเภอฝาง บางฝ่ายเชื่อว่าอยู่แถบอำเภอเวียงแหง จังหวัดเชียงใหม่ ส่วนชาวไทใหญ่เล่าว่าอยู่ในรัฐฉาน สถานที่ถวายพระเพลิงพระบรมศพในกรุงศรีอยุธยาก็ยังไม่มีข้อยุติ อ่านต่อได้ในบทความวัดวรเชษฐาราม

มรดกและวันกองทัพไทย

พระนเรศวรได้รับการถวายพระราชสมัญญาเป็นมหาราช ในฐานะผู้กอบกู้อิสรภาพ เรื่องราวของพระองค์ถูกเล่าผ่านแบบเรียน อนุสาวรีย์ และภาพยนตร์ จนเป็นความทรงจำร่วมของคนไทย การอ่านหลักฐานหลายฝ่ายประกอบกันไม่ได้ลดความสำคัญของพระองค์ แต่ช่วยให้เข้าใจประวัติศาสตร์รอบด้านขึ้น

วันกองทัพไทยตรงกับวันที่ 18 มกราคม เพื่อรำลึกถึงสงครามยุทธหัตถี เดิมใช้วันที่ 25 มกราคมมาตั้งแต่ พ.ศ. 2523 เมื่อคำนวณวันใหม่ คณะรัฐมนตรีจึงมีมติเมื่อ 22 สิงหาคม พ.ศ. 2549 ให้เปลี่ยนเป็นวันที่ 18 มกราคม

สถานที่เกี่ยวกับพระนเรศวรในอยุธยา

สถานที่ต่อไปนี้อยู่บนแผนที่ของเว็บไซต์นี้ และมีบทความแยกให้อ่านต่อ

• วังจันทรเกษม (วังหน้า): ที่ประทับก่อนครองราชย์ และที่บัญชาการรบ พ.ศ. 2129
• พระราชวังหลวง: ที่ประทับตลอดรัชกาล พ.ศ. 2133–2148
• วัดหน้าพระเมรุ: เกี่ยวข้องกับการเจรจาในสงครามช้างเผือกตามพงศาวดาร
• วัดภูเขาทอง: เจดีย์ของพระเจ้าบุเรงนอง และพระบรมราชานุสาวรีย์ที่ทุ่งภูเขาทอง
• เจดีย์ศรีสุริโยทัย: อนุสรณ์ของพระอัยกี
• วัดวรเชษฐาราม: วัดที่สมเด็จพระเอกาทศรถสร้างอุทิศถวายตามป้ายกรมศิลปากร
• วัดใหญ่ชัยมงคล: วัดป่าแก้วของสมเด็จพระพนรัตน์
• บ้านฮอลันดา: ชาวดัตช์ที่เริ่มติดต่อในปลายรัชกาล
• หมู่บ้านโปรตุเกส: ชุมชนที่มีทหารร่วมรบในสมัยนี้