หน้าแรก › พงศาวดาร

พงศาวดารคืออะไร อ่านอย่างไร และทำไมแต่ละฉบับเล่าเรื่องพระนเรศวรไม่ตรงกัน

พงศาวดารคือบันทึกเรื่องราวของบ้านเมืองและราชวงศ์ที่เรียงตามปี เป็นหลักฐานหลักที่เราใช้เล่าเรื่องสมเด็จพระนเรศวร แต่พงศาวดารกรุงศรีอยุธยามีหลายฉบับ แต่ละฉบับเขียนหรือชำระคนละยุค จึงเล่าเหตุการณ์เดียวกันไม่ตรงกัน บทความนี้อธิบายว่ามีฉบับใดบ้าง ควรอ่านอย่างไร และทำไมเรื่องที่เราคุ้นเคยจึงมีหลายแบบ

อ่านเทียบทีละเหตุการณ์

พ.ศ. 2091สมเด็จพระสุริโยทัยสิ้นพระชนม์บนคอช้าง พ.ศ. 2091 ในหลักฐานแต่ละฉบับ5 แหล่งเทียบกัน พ.ศ. 2127ประกาศอิสรภาพที่เมืองแครง พ.ศ. 2127 ในพงศาวดารแต่ละฉบับ4 แหล่งเทียบกัน พ.ศ. 2129–2130พระเจ้านันทบุเรงล้อมกรุงศรีอยุธยา พ.ศ. 2129–2130 และเรื่องพระแสงดาบคาบค่าย3 แหล่งเทียบกัน พ.ศ. 2135ยุทธหัตถี พ.ศ. 2135: พงศาวดารไทย พม่า และบันทึกชาวยุโรปเล่าต่างกันอย่างไร5 แหล่งเทียบกัน พ.ศ. 2148สมเด็จพระนเรศวรสวรรคตที่เมืองหาง พ.ศ. 2148 ตามหลักฐานแต่ละฝ่าย6 แหล่งเทียบกัน พ.ศ. 2148ถวายพระเพลิงพระบรมศพสมเด็จพระนเรศวรที่ใด: หลักฐานกับข้อถกเถียง4 แหล่งเทียบกัน

พงศาวดารคืออะไร

คำว่าพงศาวดารหมายถึงเรื่องราวของวงศ์กษัตริย์และบ้านเมือง ส่วนพระราชพงศาวดารคือฉบับที่ราชสำนักโปรดให้แต่งหรือรวบรวมขึ้น เนื้อหาเรียงตามปี แต่ละตอนมักขึ้นต้นด้วยจุลศักราช ซึ่งเมื่อบวก 1181 จะได้ปีพุทธศักราช

พงศาวดารไม่ใช่บันทึกประจำวันที่เขียนขณะเกิดเหตุ ส่วนใหญ่เรียบเรียงภายหลังหลายสิบหรือหลายร้อยปี จุดประสงค์หลักคือบันทึกพระราชกรณียกิจและพระเกียรติของพระมหากษัตริย์ จึงเล่าจากมุมมองของราชสำนักเป็นหลัก

คำว่าชำระพงศาวดารหมายถึงการนำฉบับเก่ามาตรวจแก้ เติมความ หรือเรียบเรียงใหม่ ฉบับที่ผ่านการชำระหลายครั้งจึงมักยาวขึ้น มีบทสนทนาและฉากละเอียดมากขึ้น แต่ก็อาจห่างจากต้นเรื่องเดิมมากขึ้นด้วย

ฉบับสำคัญที่ใช้เล่าเรื่องสมัยพระนเรศวร

ฉบับที่เก่าที่สุดที่เหลืออยู่คือพระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐอักษรนิติ์ คำนำระบุว่าเขียนตามพระบรมราชโองการใน จ.ศ. 1042 (พ.ศ. 2223) สมัยสมเด็จพระนารายณ์ ต้นฉบับถูกพบในบ้านของชาวบ้านและส่งมอบแก่หอพระสมุดวชิรญาณเมื่อ ค.ศ. 1907 เนื้อความสั้นมาก แต่ระบุวันเวลาละเอียด นักวิชาการส่วนใหญ่ถือว่าศักราชของฉบับนี้น่าเชื่อถือที่สุด

เมื่อกรุงศรีอยุธยาเสียแก่พม่าใน พ.ศ. 2310 (ค.ศ. 1767) เอกสารราชสำนักจำนวนมากสูญหาย ในสมัยกรุงธนบุรีและต้นรัตนโกสินทร์จึงมีการรวบรวมและชำระพงศาวดารขึ้นใหม่หลายครั้ง เกิดเป็นฉบับต่างๆ ที่เนื้อความคล้ายกันแต่ไม่เหมือนกันทีเดียว

ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม): ชำระสมัยรัชกาลที่ 1 เนื้อความละเอียดกว่าฉบับหลวงประเสริฐมาก
ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน: ราว พ.ศ. 2338 เนื้อความตรงกับฉบับสองเล่มที่หมอบรัดเลย์พิมพ์เมื่อ พ.ศ. 2406
ฉบับบริติชมิวเซียม: จ.ศ. 1169 (พ.ศ. 2350) ต้นฉบับอยู่ที่กรุงลอนดอน เนื้อความใกล้เคียงฉบับพระพนรัตน์
ฉบับพระจักรพรรดิพงศ์ (จาด): ต้นฉบับใบลาน เรียบเรียงกระชับกว่าฉบับในสายเดียวกัน
ฉบับพระราชหัตถเลขา: รัชกาลที่ 4 โปรดให้กรมหลวงวงศาธิราชสนิทชำระ และทรงแก้ไขด้วยลายพระราชหัตถ์ พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2455

ทำไมแต่ละฉบับเล่าไม่ตรงกัน

ความต่างไม่ได้แปลว่าฉบับใดโกหก ส่วนใหญ่เกิดจากเงื่อนไขของการเขียนและการคัดลอกในแต่ละยุค ดังนี้

ต้นฉบับเดิมสูญหาย: ฉบับที่ชำระหลัง พ.ศ. 2310 ต้องอาศัยสำเนาที่หลงเหลือและความทรงจำ บางตอนจึงขาดหาย บางตอนซ้ำกัน
ศักราชคลาดเคลื่อน: ตัวอย่างชัดคือยุทธหัตถี ฉบับหลวงประเสริฐลง จ.ศ. 954 แต่ข้อความฉบับที่หมอบรัดเลย์พิมพ์ลงศักราช 941 นักประวัติศาสตร์จึงใช้ฉบับหลวงประเสริฐและพงศาวดารพม่าช่วยแก้ปีของฉบับหลัง
การเติมฉากและบทพูด: ฉบับชำระสมัยรัตนโกสินทร์มีบทสนทนาและฉากที่มีชีวิตชีวา เช่น การตรัสเชิญพระมหาอุปราชามาทำยุทธหัตถี ซึ่งไม่มีในฉบับหลวงประเสริฐ
คนละมุมมอง: พงศาวดารพม่าเขียนจากราชสำนักฝ่ายตรงข้าม ชาวยุโรปเขียนจากคำบอกเล่าที่ได้ยินมา แต่ละฝ่ายเลือกเล่าสิ่งที่ตนเห็นว่าสำคัญ
การนับปีแบบเดิม: ไทยเคยขึ้นปีใหม่ราวเดือนเมษายน เหตุการณ์ในเดือนมกราคมจึงลงปี พ.ศ. ต่างจากการนับแบบปัจจุบันหนึ่งปี เช่น ยุทธหัตถี พ.ศ. 2135 แบบเดิม ตรงกับ พ.ศ. 2136 แบบปัจจุบัน

หลักฐานฝ่ายพม่าและชาวต่างชาติ

ฝ่ายพม่ามีพงศาวดารมหาราชวงศ์ (มหายาสะวินดอว์จี) ของอูกาลา เขียนเสร็จราว ค.ศ. 1724 และพงศาวดารฉบับหอแก้ว (หมานนาน) ที่คณะกรรมการชำระขึ้นใน ค.ศ. 1829–1832 สำหรับสมัยพระนเรศวร ฉบับหอแก้วคัดความต่อจากอูกาลาแทบทั้งหมด และนักวิชาการถือว่าลำดับเหตุการณ์ในคริสต์ศตวรรษที่ 16 ค่อนข้างแม่นยำ

ชาวต่างชาติร่วมสมัยที่สำคัญคือเยเรเมียส ฟาน ฟลีต หรือที่ไทยเรียกว่าวัน วลีต ผู้แทนบริษัทอินเดียตะวันออกของเนเธอร์แลนด์ในกรุงศรีอยุธยา ซึ่งเรียบเรียงพงศาวดารสยามจากเอกสารและคำบอกเล่าของชาวสยามราว ค.ศ. 1640 นอกจากนี้ยังมีบันทึกชาวโปรตุเกสและสเปนที่เล่าเหตุการณ์สมัยพระนเรศวรแบบได้ยินต่อกันมา

หลักฐานต่างชาติไม่ได้ถูกต้องกว่าเสมอไป ไมเคิล วิกเกอรีวิเคราะห์ว่าลำดับเวลาในงานของวัน วลีตสับสนหลายตอน แต่หลักฐานเหล่านี้มีค่ามากเมื่อใช้ตรวจสอบพงศาวดารไทย โดยเฉพาะเรื่องที่ฝ่ายไทยอาจไม่เน้น เช่น บทบาทของอาวุธปืนในศึกหนองสาหร่าย

อ่านพงศาวดารอย่างไรไม่ให้หลงทาง

เมื่อเจอประโยคว่าพงศาวดารว่าไว้ ลองถามตัวเองตามลำดับนี้ จะช่วยแยกแก่นของเรื่องออกจากรายละเอียดที่เติมภายหลัง

ดูก่อนว่าเป็นฉบับใด ชำระเมื่อไร ฉบับพระราชหัตถเลขาชำระหลังพระนเรศวรสวรรคตราว 250 ปี
เรื่องปีและวัน ให้น้ำหนักกับฉบับหลวงประเสริฐและหลักฐานร่วมสมัย แต่จำไว้ว่าฉบับนี้สั้นและขาดตอน
แยกเหตุการณ์ออกจากบทพูด บทสนทนายาวๆ มักเป็นการเรียบเรียงภายหลัง
เทียบกับหลักฐานฝ่ายอื่น ถ้าหลายฝ่ายตรงกันในแก่นของเรื่อง ส่วนนั้นมีน้ำหนักมาก
อ่านงานของนักวิชาการประกอบ และระวังการแปลงศักราชข้ามระบบ
เมื่อไปเที่ยวโบราณสถาน ให้สังเกตว่าข้อมูลบนป้ายมาจากพงศาวดาร ตำนาน หรือหลักฐานโบราณคดี

เปรียบเทียบเหตุการณ์สำคัญทีละเรื่อง

เว็บไซต์นี้คัดเหตุการณ์ 6 เรื่องมาวางคำเล่าของแต่ละฉบับไว้เคียงกัน โดยสรุปด้วยภาษาของเราเองและบอกชัดว่าฉบับใดเล่าอย่างไร

สมเด็จพระสุริโยทัยสิ้นพระชนม์บนคอช้าง พ.ศ. 2091
ประกาศอิสรภาพที่เมืองแครง พ.ศ. 2127
พระเจ้านันทบุเรงล้อมกรุง พ.ศ. 2129–2130 และเรื่องพระแสงดาบคาบค่าย
ยุทธหัตถีที่หนองสาหร่าย พ.ศ. 2135
พระนเรศวรสวรรคตที่เมืองหาง พ.ศ. 2148
ถวายพระเพลิงพระบรมศพที่ใด

พงศาวดารและบันทึกที่ใช้เทียบในเว็บนี้

ฉบับ	เขียน/ชำระเมื่อ	จุดเด่นและข้อควรรู้	อ่านต้นฉบับ
พระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐอักษรนิติ์	จ.ศ. 1042 (พ.ศ. 2223) สมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ตามคำนำของต้นฉบับ	ฉบับเก่าที่สุดที่เหลืออยู่ เขียนสั้นกระชับแต่ระบุวันเวลาละเอียด นักวิชาการส่วนใหญ่ถือว่าศักราชน่าเชื่อถือที่สุด หลวงประเสริฐอักษรนิติ์ (แพ) พบในบ้านของชาวบ้านและมอบแก่หอพระสมุดวชิรญาณเมื่อ ค.ศ. 1907 ข้อจำกัดคือพบเพียงเล่มเดียว เนื้อความจบใน จ.ศ. 966 ก่อนพระนเรศวรสวรรคต	ฉบับแปลภาษาอังกฤษ ↗
พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม)	ชำระสมัยรัชกาลที่ 1 นักวิชาการบางท่านกำหนดเป็น จ.ศ. 1157 (พ.ศ. 2338)	หนึ่งในฉบับที่รวบรวมขึ้นใหม่หลังเสียกรุง พ.ศ. 2310 เนื้อความละเอียดกว่าฉบับหลวงประเสริฐมาก และมีเนื้อหาสองสำนวนต่อกันอยู่ในเล่ม กรมศิลปากรพิมพ์รวมเล่มไว้กับฉบับพระจักรพรรดิพงศ์ (จาด) นักวิชาการใช้ฉบับนี้อ้างอิงเรื่องการยกทัพครั้งสุดท้ายของพระนเรศวร	—
พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับบริติชมิวเซียม	จ.ศ. 1169 (พ.ศ. 2350) สมัยรัชกาลที่ 1	ต้นฉบับตัวเขียนเก็บอยู่ที่บริติชมิวเซียม ปัจจุบันอยู่ในความดูแลของหอสมุดบริติช กรุงลอนดอน เนื้อความใกล้เคียงกับฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ เล่าละเอียดและมีบทสนทนา กรมศิลปากรพิมพ์เผยแพร่ในประชุมพงศาวดาร ภาคที่ 82 (พ.ศ. 2537)	—
พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน	ราว พ.ศ. 2338 (ค.ศ. 1795) สมัยรัชกาลที่ 1	เนื้อความตรงกับฉบับสองเล่มที่หมอบรัดเลย์พิมพ์เมื่อ พ.ศ. 2406 ซึ่งเดิมเคยเชื่อกันว่าเป็นสำนวนของกรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส และเป็นฐานสำคัญของฉบับพระราชหัตถเลขา เล่าละเอียดมีบทสนทนา แต่ศักราชคลาดจากฉบับหลวงประเสริฐหลายตอน เช่น ลงปียุทธหัตถีเป็นศักราช 941 แทน 954	—
พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพระจักรพรรดิพงศ์ (จาด)	ราว พ.ศ. 2351 (ค.ศ. 1808) สมัยรัชกาลที่ 1	ต้นฉบับเป็นใบลาน เนื้อความโดยรวมตรงกับสายฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ แต่เรียบเรียงกระชับกว่า และบางตอนมีรายละเอียดเฉพาะของตน กรมศิลปากรพิมพ์รวมเล่มไว้กับฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม)	—
พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา	ชำระสมัยรัชกาลที่ 4 ราว พ.ศ. 2398 (ค.ศ. 1855) พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2455	รัชกาลที่ 4 โปรดให้กรมหลวงวงศาธิราชสนิทชำระจากฉบับเก่า แล้วทรงแก้ไขเพิ่มเติมด้วยลายพระราชหัตถ์ เนื้อความส่วนใหญ่มาจากสายฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ เป็นฉบับที่แพร่หลายที่สุด หนังสือประวัติศาสตร์ไทยยุคหลังจำนวนมากเล่าเรื่องพระนเรศวรตามโครงเรื่องของพงศาวดารสายนี้	—
พงศาวดารพม่า: มหาราชวงศ์ (มหายาสะวินดอว์จี) ของอูกาลา และพงศาวดารฉบับหอแก้ว (หมานนานมหายาสะวินดอว์จี)	ฉบับอูกาลาเสร็จราว ค.ศ. 1724 (พ.ศ. 2267) ฉบับหอแก้วชำระ ค.ศ. 1829–1832 (พ.ศ. 2372–2375) สมัยพระเจ้าจักกายแมง	เล่าเหตุการณ์จากมุมของราชสำนักพม่า สำหรับสมัยพระนเรศวร ฉบับหอแก้วคัดความต่อจากอูกาลาแทบทั้งหมด นักวิชาการถือว่าลำดับเวลาในคริสต์ศตวรรษที่ 16 ค่อนข้างแม่นยำ และนักประวัติศาสตร์ไทยเคยใช้แก้ศักราชของพงศาวดารไทยชั้นหลัง แต่ก็เลือกเล่าเฉพาะสิ่งที่ฝ่ายพม่าให้ความสำคัญ	—
พงศาวดารกรุงสยามของเยเรเมียส ฟาน ฟลีต (วัน วลีต)	ราว ค.ศ. 1640 (พ.ศ. 2183) สมัยพระเจ้าปราสาททอง	เขียนเป็นภาษาดัตช์โดยผู้แทนบริษัทอินเดียตะวันออกของเนเธอร์แลนด์ (VOC) ในกรุงศรีอยุธยา จากเอกสารและคำบอกเล่าของชาวสยามที่ปัจจุบันสูญหายไปแล้ว จึงเป็นคำเล่าเรื่องสมัยพระนเรศวรที่เก่ากว่าพงศาวดารไทยที่เหลืออยู่ทุกฉบับ แต่ไมเคิล วิกเกอรีชี้ว่าลำดับเวลาสับสนหลายตอน จึงไม่ควรถือว่าแม่นยำกว่าพงศาวดารไทย	—
คำให้การชาวกรุงเก่า	หลังเสียกรุง พ.ศ. 2310 บันทึกในพม่า	จดจากคำบอกเล่าของชาวกรุงศรีอยุธยาที่ถูกกวาดต้อนไปพม่า จึงเป็นความทรงจำที่เล่าต่อกันมามากกว่าบันทึกร่วมสมัย หลายเรื่องเล่าต่างจากพระราชพงศาวดารอย่างชัดเจน เช่น ระบุว่าผู้สิ้นพระชนม์บนคอช้างใน พ.ศ. 2091 คือพระบรมดิลก ไม่ใช่พระสุริโยทัย	—
บันทึกชาวโปรตุเกสและสเปนร่วมสมัย	ราว ค.ศ. 1595–1640 (พ.ศ. 2138–2183)	เช่น บันทึกของฌาก เดอ กูตร์ ซึ่งมาสยามใน ค.ศ. 1595 จดหมายของบาทหลวงปิเมนตา ค.ศ. 1602 และงานของอันโตนิโอ โบคาร์โร ส่วนใหญ่เป็นเรื่องที่ได้ยินต่อกันมา จึงปะปนทั้งข้อเท็จจริงและข่าวลือ แต่มีค่าเพราะหลายฉบับกล่าวถึงบทบาทของปืนและทหารโปรตุเกสที่พงศาวดารไทยไม่ค่อยเล่า	—

เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง

อายุของฉบับหลวงประเสริฐ: คำนำระบุ จ.ศ. 1042 สมัยพระนารายณ์ แต่ลายมือในต้นฉบับที่พบดูเป็นสมัยอยุธยาตอนปลายหรือต้นรัตนโกสินทร์ ตัวเล่มที่เหลือจึงน่าจะเป็นฉบับคัดลอก ไม่ใช่เล่มที่เขียนในสมัยพระนารายณ์
ผู้เรียบเรียงฉบับสองเล่มที่หมอบรัดเลย์พิมพ์: เดิมเชื่อกันว่าเป็นกรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพเองก็ทรงสงสัยข้อนี้ ปัจจุบันนักวิชาการเห็นว่าเนื้อความตรงกับฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ที่ชำระสมัยรัชกาลที่ 1
ความน่าเชื่อถือของวัน วลีต: บาเรนด์ ยาน เทอร์เวลให้น้ำหนักในฐานะคำเล่าของชาวสยามที่เก่าที่สุด ส่วนไมเคิล วิกเกอรีเห็นว่าลำดับเวลาสับสนและไม่ควรถือว่าแม่นยำกว่าพงศาวดารไทย

คำถามที่พบบ่อย

พงศาวดารกับพระราชพงศาวดารต่างกันอย่างไร

พงศาวดารเป็นคำกว้างๆ หมายถึงบันทึกเรื่องราวของราชวงศ์และบ้านเมือง ส่วนพระราชพงศาวดารคือฉบับที่ราชสำนักโปรดให้แต่งหรือชำระขึ้นอย่างเป็นทางการ

พงศาวดารฉบับไหนเชื่อถือได้มากที่สุด

เรื่องศักราช นักวิชาการส่วนใหญ่ให้น้ำหนักกับฉบับหลวงประเสริฐอักษรนิติ์ แต่ฉบับนี้สั้นมากและขาดตอน จึงต้องอ่านคู่กับฉบับอื่นและหลักฐานฝ่ายพม่าหรือชาวต่างชาติ

ทำไมปีของเหตุการณ์เดียวกันจึงต่างกันหนึ่งปี

เพราะไทยเคยขึ้นปีใหม่ราวเดือนเมษายน เหตุการณ์ในช่วงมกราคมถึงมีนาคมจึงลงปี พ.ศ. น้อยกว่าการนับแบบปัจจุบันหนึ่งปี เช่น ยุทธหัตถี พ.ศ. 2135 แบบเดิม ตรงกับ พ.ศ. 2136 แบบใหม่

อ่านพงศาวดารฉบับเต็มได้ที่ไหน

กรมศิลปากรพิมพ์เผยแพร่หลายฉบับในชุดประชุมพงศาวดาร และมีฉบับดิจิทัลในห้องสมุดออนไลน์หลายแห่ง ส่วนฉบับหลวงประเสริฐมีคำแปลภาษาอังกฤษของสยามสมาคมให้อ่านฟรี

แหล่งอ้างอิง

ปรับปรุงล่าสุด 10 พฤศจิกายน 2569