สงครามยุทธหัตถีที่หนองสาหร่าย พ.ศ. 2135

วันรบและการปะทะ

พงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐระบุวันจันทร์ แรม 2 ค่ำ เดือนยี่ จุลศักราช 954 ซึ่งปัจจุบันคำนวณได้ตรงกับ 18 มกราคม ค.ศ. 1593 ส่วนพงศาวดารพม่าให้วันที่ 8 มกราคม ค.ศ. 1593 ความต่างราวสิบวันนี้อาจมาจากการแปลงปฏิทินแบบเก่าและแบบใหม่ต่างกัน

สารานุกรมที่สรุปฝ่ายไทยเล่าว่าทัพหน้าของไทยแสร้งถอยร่น ล่อให้ข้าศึกไล่ตามมาอย่างไม่เป็นระเบียบ ช้างทรงของพระนเรศวรและพระเอกาทศรถบุกฝ่าเข้าไปกลางทัพข้าศึก จนเกิดการรบบนหลังช้าง พระมหาอุปราชาสิ้นพระชนม์บนคอช้าง ขณะที่พระเอกาทศรถทรงชนช้างชนะมังจาชโร พงศาวดารพม่ากลับว่าพระมหาอุปราชาถูกปืน

ผลของศึก

ทุกฝ่ายตรงกันว่าพระมหาอุปราชาสิ้นพระชนม์ในศึกนี้และทัพหงสาวดีต้องถอยกลับ นี่เป็นการยกทัพมาตีสยามครั้งสุดท้ายในรัชกาลพระเจ้านันทบุเรง และพม่าต้องเป็นฝ่ายตั้งรับไปอีกราวสิบกว่าปี

หลังศึก พระนเรศวรจะทรงลงโทษแม่ทัพนายกองที่ตามเสด็จไม่ทัน สมเด็จพระพนรัตน์แห่งวัดป่าแก้วจึงทูลขอพระราชทานอภัยโทษ แม่ทัพเหล่านั้นได้รับโอกาสไปตีเมืองทวายและตะนาวศรีเป็นการแก้ตัว

สนามรบอยู่ที่ไหน

ใน พ.ศ. 2456 (ค.ศ. 1913) สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงตามหาสนามรบจากชื่อหนองสาหร่ายในพงศาวดาร และผู้ว่าราชการเมืองสุพรรณบุรีพบซากเจดีย์ ทรงสันนิษฐานว่าเป็นเจดีย์อนุสรณ์ชัยชนะ กรมศิลปากรขึ้นทะเบียนใน พ.ศ. 2478 และเปิดพระบรมราชานุสรณ์ดอนเจดีย์เมื่อ 25 มกราคม พ.ศ. 2502

อีกฝ่ายเสนอว่าสนามรบอยู่ในอำเภอพนมทวน จังหวัดกาญจนบุรี ห่างไปทางตะวันตกเฉียงใต้ราว 85 กิโลเมตร และมีอนุสรณ์อีกแห่งเปิดใน พ.ศ. 2546 ส่วนบันทึกของวัน วลีต (ค.ศ. 1640) กลับว่าการรบเกิดใกล้กรุงศรีอยุธยา

อ่านเส้นทางบนแผนที่

เส้นบนแผนที่แสดงการเคลื่อนทัพฝ่ายไทยจากกรุงศรีอยุธยาไปป่าโมก ข้ามไปทางสุพรรณบุรี และถึงหนองสาหร่าย จุดสนามรบใช้ที่ตั้งอำเภอดอนเจดีย์ ซึ่งเป็นข้อสันนิษฐานหลักของทางราชการ ไม่ใช่ตำแหน่งที่พิสูจน์ได้แน่นอน