พระราชวังหลวง (วังโบราณ) กรุงศรีอยุธยา

พระที่นั่งสำคัญในวัง

พระราชวังหลวงค่อยๆ ขยายและมีอาคารเพิ่มขึ้นในหลายรัชกาล จนถึงปลายสมัยอยุธยามีพระมหาปราสาทและพระที่นั่งสำคัญรวม 6 องค์ แต่ละองค์มีหน้าที่ต่างกัน ทั้งเสด็จออกว่าราชการ รับแขกเมือง และประกอบพระราชพิธี

• พระที่นั่งเบญจรัตนมหาปราสาท และพระที่นั่งสรรเพชญ์มหาปราสาท: สองพระที่นั่งแรกของวังใหม่สมัยพระบรมไตรโลกนาถ
• หมู่พระที่นั่งวิหารสมเด็จ (มังคลาภิเษก): หลักฐานยังไม่ชัดว่าสร้างในรัชกาลใด
• พระที่นั่งสุริยาสน์อมรินทร์ และพระที่นั่งจักรวรรดิไพชยนต์: สร้างในสมัยสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง ซึ่งทรงขยายวังให้ต่อกับวัดพระศรีสรรเพชญ์
• พระที่นั่งบรรยงก์รัตนาสน์: แหล่งข้อมูลส่วนใหญ่ระบุว่าเริ่มสร้างในสมัยสมเด็จพระนารายณ์ แต่พงศาวดารบางฉบับว่าสร้างสมัยสมเด็จพระเพทราชา
• พลับพลาตรีมุข: สร้างใหม่บนฐานเดิมในสมัยรัชกาลที่ 5 เป็นอาคารเพียงหลังเดียวที่ยังมีหลังคาให้เห็น

พระราชวังหลวงกับสมเด็จพระนเรศวร

ก่อนครองราชย์ พระนเรศวรประทับที่วังจันทรเกษมหรือวังหน้า เมื่อสมเด็จพระมหาธรรมราชาสวรรคตใน พ.ศ. 2133 (ค.ศ. 1590) พระองค์เสด็จขึ้นครองราชย์และประทับที่พระราชวังหลวงตลอดรัชกาล จนสวรรคตใน พ.ศ. 2148

ในช่วงเวลานี้ พระราชวังหลวงเป็นศูนย์กลางของการวางแผนศึกครั้งสำคัญ ทั้งการรับมือทัพพระมหาอุปราชาที่นำไปสู่สงครามยุทธหัตถี และการยกทัพไปเขมร มอญ และหงสาวดี ปลายรัชกาลพระองค์ยังทรงต้อนรับชาวต่างชาติ เช่น พ่อค้าชาวดัตช์ที่ได้เข้าเฝ้าใน พ.ศ. 2147

ควรรู้ไว้ว่าพระราชวังในสมัยพระนเรศวรยังไม่มีพระที่นั่งที่สร้างในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททองและสมเด็จพระนารายณ์ วังที่พระองค์ประทับจึงเล็กกว่าผังที่เราเห็นในแผนผังปลายสมัยอยุธยา

พระราชวังหลวงในแต่ละยุค

จุดเดียวกันบนแผนที่ มีหน้าตาต่างกันมากในแต่ละยุค

• แรกสร้างกรุง (พ.ศ. 1893–2031): วังแห่งแรกอยู่ตรงที่เป็นวัดพระศรีสรรเพชญ์ จนถึง พ.ศ. 1991 จึงย้ายมาสร้างวังใหม่ทางเหนือ ซึ่งคือพื้นที่ซากวังที่เห็นวันนี้
• สมัยพระนเรศวร (พ.ศ. 2091–2148): เป็นที่ประทับของสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ สมเด็จพระมหาธรรมราชา และสมเด็จพระนเรศวร ตามลำดับ
• สมัยพระนารายณ์ (พ.ศ. 2199–2231): วังขยายใหญ่ขึ้นหลังสมเด็จพระเจ้าปราสาททองสร้างพระที่นั่งเพิ่ม และสมเด็จพระนารายณ์สร้างพระที่นั่งบรรยงก์รัตนาสน์
• เสียกรุงครั้งที่ 2 (พ.ศ. 2310): กองทัพพม่าปล้นและเผาวัง เหลือเพียงฐานอาคาร แนวกำแพง และเศษอิฐ
• วันนี้: ฐานรากพระที่นั่งโผล่พ้นดินเพียงเล็กน้อย มีพลับพลาตรีมุขเป็นหลังคาเดียวกลางลานโบราณสถาน

หลังเสียกรุงจนถึงวันนี้

หลังเสียกรุงใน พ.ศ. 2310 พระราชวังหลวงถูกทิ้งร้าง เมื่อตั้งกรุงเทพฯ เป็นราชธานี รัชกาลที่ 1 โปรดให้ขนอิฐจากซากเมืองอยุธยาลงเรือไปใช้ก่อสร้าง และการวางผังพระบรมมหาราชวังที่กรุงเทพฯ ก็ยึดแบบอย่างจากพระราชวังหลวงของกรุงศรีอยุธยา

ราว พ.ศ. 2450 มีการพบฐานพระที่นั่งตรีมุข รัชกาลที่ 5 จึงโปรดให้สร้างพลับพลาตรีมุขขึ้นใหม่บนฐานนั้นใน พ.ศ. 2451 สำหรับประกอบพระราชพิธีบวงสรวงอดีตพระมหากษัตริย์กรุงศรีอยุธยา ในโอกาสครองราชย์ครบ 40 ปี

ทุกวันนี้พระราชวังหลวงเป็นส่วนหนึ่งของอุทยานประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา ฐานรากที่เหลือช่วยให้เรามองเห็นผังของราชสำนัก ทั้งเขตพระที่นั่งด้านหน้าที่ใช้ว่าราชการ และเขตพระราชฐานชั้นในที่ประทับ

เที่ยวชมอย่างไรให้เข้าใจ

พื้นที่พระราชวังหลวงอยู่ติดกับวัดพระศรีสรรเพชญ์ จึงเดินชมต่อเนื่องกันได้ ลองยืนที่ฐานพระที่นั่งแต่ละองค์แล้วนึกภาพอาคารสูงหลายชั้นที่เคยตั้งอยู่ จะเห็นว่าวังทอดยาวจากใกล้วัดขึ้นไปทางแม่น้ำลพบุรีเดิม

เนื่องจากเหลือเพียงฐานราก ป้ายอธิบายของกรมศิลปากรและแผนผังในบริเวณจึงช่วยได้มาก ควรเผื่อเวลาเดินช้าๆ อย่างน้อยหนึ่งชั่วโมงสำหรับทั้งวังและวัดพระศรีสรรเพชญ์