ประกาศอิสรภาพที่เมืองแครง และศึกริมแม่น้ำสะโตง

ศึกริมแม่น้ำสะโตง

หลังประกาศ พระองค์ยกทัพจากเมืองแครงไปทางหงสาวดีและข้ามแม่น้ำสะโตงไป เพื่อรวบรวมครอบครัวไทยที่ถูกกวาดต้อนไปอยู่ในแดนพม่า แต่เมื่อทรงทราบว่าพระเจ้านันทบุเรงกำลังยกทัพกลับจากอังวะ จึงทรงถอนทัพและให้ครอบครัวเหล่านั้นล่วงหน้ากลับไปก่อน

พระมหาอุปราชาแห่งหงสาวดีส่งสุรกรรมาคุมทัพหน้าไล่ตามมาทันที่แม่น้ำสะโตง ขณะนั้นทัพไทยข้ามฝั่งไปแล้ว สองฝ่ายยิงปืนตอบโต้กันข้ามลำน้ำ พงศาวดารเล่าว่าพระนเรศวรทรงใช้ปืนยาวราว 9 คืบยิงถูกสุรกรรมาสิ้นชีวิตบนคอช้าง ทัพหงสาวดีจึงถอยกลับ ปืนกระบอกนั้นได้นามว่าพระแสงปืนต้นข้ามแม่น้ำสะโตง

บันทึกฝ่ายพม่าก็กล่าวถึงเหตุการณ์คล้ายกัน คือทัพไล่ตามราว 4,000 คนตามทันใกล้แม่น้ำสะโตง และต้องถอยเมื่อผู้บัญชาการถูกยิงเสียชีวิต

เส้นทางกลับและสิ่งที่ตามมา

พงศาวดารเล่าว่าทัพไทยเดินลงใต้ผ่านหัวเมืองมอญ แล้วกลับเข้าแดนสยามทางด่านเจดีย์สามองค์ โดยเลี่ยงทางด่านแม่ละเมา เมื่อกลับมาแล้วทรงปูนบำเหน็จชาวมอญที่ช่วยเหลือ และพระมหาเถรคันฉ่องได้รับการยกย่องเป็นพระสังฆราช

ต่อมาพระองค์ทรงรวบรวมผู้คนจากหัวเมืองเหนือลงมาไว้ที่กรุงศรีอยุธยา เพื่อเตรียมรับทัพที่หงสาวดีจะส่งมาแก้แค้นในปลายปีเดียวกัน

อ่านเส้นทางบนแผนที่

เส้นบนแผนที่เริ่มที่พิษณุโลก ไปเมืองแครง ถึงแม่น้ำสะโตง แล้วย้อนลงหัวเมืองมอญก่อนเข้าด่านเจดีย์สามองค์ พงศาวดารไม่ได้บอกทางขาไปจากพิษณุโลก เส้นช่วงแรกจึงแสดงเพียงทิศทาง ส่วนเมืองแครงและจุดข้ามแม่น้ำเป็นตำแหน่งโดยประมาณ เพราะยังไม่มีหลักฐานระบุที่ตั้งแน่ชัด