หน้าแรก › สถานที่ › วัดภูเขาทอง
วัดภูเขาทองและทุ่งภูเขาทอง เจดีย์หลายแผ่นดินกับสนามรบนอกกรุงศรีอยุธยา
วัดภูเขาทองตั้งอยู่กลางทุ่งกว้างทางตะวันตกเฉียงเหนือของเกาะเมืองอยุธยา เจดีย์สีขาวสูงใหญ่ของวัดเป็นงานที่ซ้อนกันหลายแผ่นดิน ตั้งแต่การสถาปนาตามพงศาวดารในสมัยสมเด็จพระราเมศวร ฐานเจดีย์ที่เชื่อว่าพระเจ้าบุเรงนองสร้างฉลองชัย จนถึงการบูรณะในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ ทุ่งรอบวัดเคยเป็นสนามรบหลายครั้ง และวันนี้เป็นที่ตั้งพระบรมราชานุสาวรีย์สมเด็จพระนเรศวรมหาราช
ที่นี่ในแต่ละยุค
พงศาวดารระบุว่าสมเด็จพระราเมศวรโปรดให้สร้างวัดนี้เมื่อ จ.ศ. 749 ตรงกับ พ.ศ. 1930
ทุ่งรอบวัดเป็นสนามรบหลายครั้ง หลังพระเจ้าบุเรงนองตีกรุงศรีอยุธยาได้ในปี 2112 ได้โปรดให้สร้างเจดีย์ใหญ่ทรงมอญ-พม่าขึ้นที่วัดนี้เป็นอนุสรณ์ชัยชนะ เจดีย์องค์นี้จึงตั้งตระหง่านอยู่ทางเหนือของพระนครตลอดรัชกาลพระนเรศวร
เจดีย์ทรงมอญ-พม่ายังเป็นจุดสังเกตเด่นกลางทุ่งทางเหนือของพระนคร
พ.ศ. 2287 สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศโปรดให้บูรณะ ส่วนบนกลายเป็นเจดีย์ทรงไทยย่อมุมไม้สิบสอง แต่ยังตั้งบนฐานแบบมอญ-พม่าเดิม 23 ปีต่อมากรุงก็แตกอีกครั้ง
บนทุ่งภูเขาทองใกล้กันมีพระบรมราชานุสาวรีย์สมเด็จพระนเรศวรมหาราช (พระบรมรูปทรงม้า) โครงการเฉลิมพระเกียรติรัชกาลที่ 9 แล้วเสร็จเมื่อ พ.ศ. 2542
ความเป็นมา: วัดกลางทุ่งนอกพระนคร
พงศาวดารหลายฉบับระบุว่าวัดภูเขาทองสถาปนาในแผ่นดินสมเด็จพระราเมศวร เมื่อจุลศักราช 749 ตรงกับ พ.ศ. 1930 (ค.ศ. 1387)
อย่างไรก็ดี พิริยะ ไกรฤกษ์ นักประวัติศาสตร์ศิลปะ ตั้งข้อสังเกตว่าวัดอาจไม่ได้สร้างในรัชกาลนี้ เพราะการกล่าวถึงวัดครั้งแรกปรากฏในพงศาวดารที่ชำระภายหลังมาก คือฉบับพันจันทนุมาศใน พ.ศ. 2338
วัดตั้งอยู่กลางทุ่งภูเขาทอง ซึ่งมีแม่น้ำเจ้าพระยาเป็นขอบด้านตะวันตก คลองมหาพราหมณ์ด้านเหนือ และคลองมหานาคด้านตะวันออก ทุ่งกว้างนี้จึงเป็นทางที่ทัพข้าศึกมักใช้เข้าประชิดพระนคร
เจดีย์ภูเขาทอง: งานซ้อนกันหลายแผ่นดิน
เอกสารคำให้การชาวกรุงเก่าเล่าว่า หลังกรุงศรีอยุธยาเสียแก่หงสาวดีใน พ.ศ. 2112 (ค.ศ. 1569) พระเจ้าบุเรงนองโปรดให้สร้างเจดีย์นี้ แหล่งข้อมูลหลายแห่งอธิบายว่าเป็นเจดีย์ใหญ่แบบมอญ-พม่าเพื่อฉลองชัยชนะ แต่สร้างได้เพียงฐานก็เสด็จกลับหงสาวดี เจดีย์จึงไม่แล้วเสร็จ
ข้อมูลหลายแหล่งระบุว่าราว พ.ศ. 2130 (ค.ศ. 1587) หลังประกาศอิสรภาพแล้วแต่ก่อนเสด็จขึ้นครองราชย์ สมเด็จพระนเรศวรโปรดให้สร้างเจดีย์ทรงไทยขึ้นบนฐานเดิมนั้น การขุดตรวจทางโบราณคดีพบฐานซ้อนกันถึง 4 สมัย และนักวิชาการระบุว่าชั้นที่เป็นเจดีย์ทรงสิบสองเหลี่ยมพร้อมฐานบัวแบบพม่าน่าจะเป็นผลงานในสมัยพระนเรศวร
ต่อมาเจดีย์ทรุดโทรมลง พงศาวดารบันทึกว่าสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศโปรดให้บูรณะใน พ.ศ. 2287 (ค.ศ. 1744) ใช้เวลาราวสิบเดือน รูปทรงฐานสี่เหลี่ยมย่อมุมที่เห็นทุกวันนี้ส่วนใหญ่มาจากการบูรณะครั้งนั้น
ใน พ.ศ. 2499 (ค.ศ. 1956) รัฐบาลจอมพล ป. พิบูลสงคราม บูรณะเจดีย์และประดิษฐานลูกแก้วทองคำหนักราว 2.5 กิโลกรัมไว้บนยอด เนื่องในวาระ 25 พุทธศตวรรษ และมีการบูรณะอีกครั้งในช่วง พ.ศ. 2559–2560
ทุ่งภูเขาทอง: สนามรบนอกพระนคร
เพราะเป็นที่โล่งกว้างหน้าพระนคร ทุ่งภูเขาทองจึงเป็นที่ตั้งทัพทั้งของฝ่ายอยุธยาและฝ่ายข้าศึกหลายครั้ง เหตุการณ์สำคัญที่ปรากฏในเอกสารมีดังนี้
- รัชกาลสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ: เมื่อทัพหงสาวดียกมา พระมหานาค ภิกษุวัดภูเขาทอง ลาสิกขามาตั้งค่ายและนำผู้คนขุดคูป้องกัน คูนั้นเรียกกันต่อมาว่าคลองมหานาค (ตามพระราชพงศาวดาร)
- ราว พ.ศ. 2133 (ค.ศ. 1590): สมเด็จพระนเรศวรทรงชุมนุมพล ช้างศึก และม้าศึกจำนวนมากที่ทุ่งภูเขาทองเพื่อออกรับทัพหงสาวดี พงศาวดารระบุศักราชไว้ต่างออกไป แต่นักค้นคว้าปัจจุบันปรับแก้เป็นปีนี้
- พ.ศ. 2302–2303 (ค.ศ. 1759–1760): ทัพพระเจ้าอลองพญาข้ามมาตั้งที่ทุ่งภูเขาทอง และตั้งปืนใหญ่ใกล้วัดหน้าพระเมรุและวัดหัสดาวาสยิงเข้าพระราชวัง
- พ.ศ. 2309–2310 (ค.ศ. 1766–1767): เนเมียวสีหบดี แม่ทัพพม่า ตั้งกองหน้าที่วัดภูเขาทองและวัดทางตะวันตกของพระนคร ใช้ปืนใหญ่ระดมยิงก่อนกรุงแตก
เกี่ยวข้องกับสมเด็จพระนเรศวรอย่างไร
เจดีย์ภูเขาทองเล่าเรื่องชีวิตพระนเรศวรได้อย่างดี ฐานที่เชื่อว่าสร้างใน พ.ศ. 2112 สะท้อนวันที่อยุธยาเสียกรุงครั้งที่ 1 ส่วนองค์เจดีย์ที่เชื่อว่าสร้างในสมัยพระองค์สะท้อนการกู้อิสรภาพ แกมป์เฟอร์ ชาวเยอรมันที่เดินทางมาใน พ.ศ. 2233 บันทึกว่าเจดีย์นี้เป็นอนุสรณ์ชัยชนะเหนือพม่า จึงมีผู้เชื่อมโยงกับพระนเรศวร
ทางด้านตะวันออกของเจดีย์คือพระบรมราชานุสาวรีย์สมเด็จพระนเรศวรมหาราช สร้างแล้วเสร็จใน พ.ศ. 2542 (ค.ศ. 1999) เป็นพระบรมรูปประทับบนหลังม้าในท่าออกศึก สื่อถึงเหตุการณ์ที่ทรงสังหารลักไวทำมู แม่ทัพฝ่ายหงสาวดี รอบฐานมีภาพนูน 11 ภาพเล่าพระราชประวัติ เช่น การประกาศอิสรภาพที่เมืองแครง
รอบลานพระบรมราชานุสาวรีย์มีรูปปั้นไก่ชนจำนวนมากที่ประชาชนนำมาถวาย ตามเรื่องเล่าที่แพร่หลายว่าพระนเรศวรในวัยเยาว์ทรงชนไก่ชนะเจ้านายฝ่ายหงสาวดี ในวันที่ 25 เมษายน ซึ่งเป็นวันคล้ายวันสวรรคต ทางจังหวัดพระนครศรีอยุธยามักจัดพิธีวางพวงมาลาถวายราชสักการะที่นี่
วัดภูเขาทองในแต่ละยุค
ถ้ายืนกลางทุ่งตรงนี้แล้วย้อนเวลากลับไป จะเห็นภาพที่ต่างกันมาก
- แรกสร้างกรุง (พ.ศ. 1893–2031): พงศาวดารว่าสถาปนาวัดใน พ.ศ. 1930 ฐานเจดีย์สมัยแรกๆ ที่เป็นสี่เหลี่ยมไม่ย่อมุมอาจมาจากยุคนี้
- สมัยพระนเรศวร (พ.ศ. 2091–2148): พ.ศ. 2112 เกิดฐานเจดีย์ฉลองชัยของหงสาวดี ราว พ.ศ. 2130 มีการสร้างเจดีย์ทรงไทยทับ และทุ่งนี้เป็นที่ชุมนุมพลราว พ.ศ. 2133
- สมัยพระนารายณ์ (พ.ศ. 2199–2231): เจดีย์สูงเด่นกลางทุ่ง แกมป์เฟอร์มาเห็นใน พ.ศ. 2233 หลังสิ้นรัชกาลพระนารายณ์เพียงสองปี
- เสียกรุงครั้งที่ 2 (พ.ศ. 2310): หลังบูรณะครั้งใหญ่ พ.ศ. 2287 ได้ไม่นาน ทัพพม่าก็ใช้วัดเป็นที่ตั้งกองหน้าระดมยิงพระนคร
- วันนี้: เจดีย์สีขาวพร้อมลูกแก้วทองคำบนยอด และพระบรมราชานุสาวรีย์สมเด็จพระนเรศวรมหาราชที่ทุ่งภูเขาทอง
การเดินทางและเที่ยวชม
วัดอยู่นอกเกาะเมืองทางตะวันตกเฉียงเหนือราว 2 กิโลเมตร ทางเข้าแยกจากทางหลวงหมายเลข 309 สายอยุธยา–อ่างทอง สะดวกที่สุดถ้ามาด้วยรถส่วนตัว รถรับจ้าง หรือจักรยาน
ลานพระบรมราชานุสาวรีย์แทบไม่มีร่มเงา ควรมาช่วงเช้าหรือเย็น ส่วนเจดีย์มีบันไดขึ้นไปถึงลานกลางองค์ซึ่งมองเห็นทุ่งนาและตัวเมืองได้
เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง
- ใครสร้างวัดและเจดีย์: พงศาวดารว่าสมเด็จพระราเมศวรสถาปนา แต่พิริยะ ไกรฤกษ์ ตั้งข้อสงสัย ส่วนเรื่องพระเจ้าบุเรงนองสร้างฐานเจดีย์มาจากคำให้การชาวกรุงเก่า ผู้ศึกษาบางท่านแย้งว่าหากเป็นงานฉลองชัยของข้าศึกจริง กษัตริย์อยุธยารุ่นหลังอาจรื้อทิ้งไปแล้ว หลักฐานโบราณคดีชี้ว่ามีงานซ้อนกันหลายสมัย
- ปีบูรณะสมัยบรมโกศ: พงศาวดารระบุ พ.ศ. 2287 ขณะที่ปูมโหรบันทึกเป็นปีถัดไป
- วโรกาสในการสร้างพระบรมราชานุสาวรีย์: แหล่งข้อมูลระบุต่างกัน บ้างว่าเฉลิมพระเกียรติรัชกาลที่ 9 ทรงครองราชย์ครบ 50 ปี บ้างว่าเนื่องในวโรกาสทรงเจริญพระชนมายุครบ 6 รอบ ซึ่งตรงกับปีที่สร้างแล้วเสร็จคือ พ.ศ. 2542
- ความสูงของเจดีย์: ตัวเลขในเอกสารต่างยุคต่างกันมาก ตั้งแต่ราว 50 เมตรไปจนถึงราว 90 เมตร จึงยังไม่มีตัวเลขที่ยุติ
ข้อมูลการเที่ยวชม
- แต่งกายสุภาพเมื่อเข้าเขตวัดและสักการะพระบรมราชานุสาวรีย์
- ลานกว้างร้อนจัดตอนกลางวัน เตรียมหมวก ร่ม และน้ำดื่ม
- หากขึ้นบันไดเจดีย์ ควรสวมรองเท้าที่เกาะพื้นดีและเดินช้าๆ
- ชมต่อเนื่องกับวัดหน้าพระเมรุซึ่งอยู่นอกเกาะเมืองด้านเหนือเช่นกัน
คำถามที่พบบ่อย
ใครสร้างเจดีย์ภูเขาทอง
พงศาวดารว่าสมเด็จพระราเมศวรสถาปนาวัดใน พ.ศ. 1930 เชื่อกันว่าพระเจ้าบุเรงนองสร้างฐานเจดีย์ใน พ.ศ. 2112 นักวิชาการหลายท่านเห็นว่าองค์เจดีย์ส่วนหนึ่งสร้างสมัยพระนเรศวร และรูปทรงปัจจุบันมาจากการบูรณะ พ.ศ. 2287
พระบรมราชานุสาวรีย์สมเด็จพระนเรศวรที่อยุธยาอยู่ที่ไหน
อยู่ที่ทุ่งภูเขาทอง ด้านตะวันออกของเจดีย์ภูเขาทอง นอกเกาะเมืองทางตะวันตกเฉียงเหนือ สร้างแล้วเสร็จใน พ.ศ. 2542
ทำไมที่พระบรมราชานุสาวรีย์สมเด็จพระนเรศวรมีไก่ชนเยอะ
ประชาชนนำรูปปั้นไก่ชนมาถวาย ตามเรื่องเล่าที่แพร่หลายว่าพระนเรศวรในวัยเยาว์ทรงชนไก่ชนะเจ้านายฝ่ายหงสาวดี
- WAT PHUKHAO THONG – Ayutthaya Historical Research
- THUNG PHUKHAO THONG – Ayutthaya Historical Research
- ใครสร้างภูเขาทองที่อยุธยา? – ศิลปวัฒนธรรม
- Chedi Phukhao Thong – Wikipedia
- Monument of King Naresuan the Great – Go Ayutthaya (จังหวัดพระนครศรีอยุธยา)
- Memorial King Naresuan – Ayutthaya Historical Research
ปรับปรุงล่าสุด 10 พฤศจิกายน 2569