หน้าแรก › เส้นทางเดินทัพ › ศึกพระยาพะสิมและทัพเชียงใหม่ ปลาย พ.ศ. 2127
ศึกพระยาพะสิมและทัพเชียงใหม่ ปลาย พ.ศ. 2127
ไม่กี่เดือนหลังการประกาศอิสรภาพ พระเจ้านันทบุเรงส่งทัพสองสายลงมาลงโทษกรุงศรีอยุธยา สายหนึ่งนำโดยพระยาพะสิมเข้าทางด่านเจดีย์สามองค์ อีกสายเป็นทัพเชียงใหม่ลงมาทางเหนือ สมเด็จพระนเรศวรทรงตีแยกทีละทัพก่อนที่ทั้งสองจะรวมกันได้ ศึกนี้จึงเป็นบททดสอบแรกของอิสรภาพที่เพิ่งได้มา
เครื่องหมาย ≈ คือตำแหน่งโดยประมาณ เส้นเขตแดนบนแผนที่เป็นของปัจจุบัน ใช้เพื่อบอกตำแหน่งเท่านั้น เส้นทางเดินทัพเป็นแนวโดยประมาณจากพงศาวดารและงานศึกษา ไม่ใช่เส้นทางจริงทุกก้าว เส้นประคือทัพฝ่ายข้าศึก
เตรียมรับศึก
หลังกลับจากเมืองแครง พระนเรศวรทรงคาดว่าหงสาวดีต้องยกทัพมาแน่ จึงทรงอพยพผู้คนจากหัวเมืองเหนือลงมารวมที่กรุงศรีอยุธยา ทั้งเพื่อเพิ่มกำลังพลในพระนครและไม่ให้ข้าศึกใช้หัวเมืองเหล่านั้นเป็นแหล่งเสบียง
สารานุกรมภาษาอังกฤษที่สรุปเรื่องนี้เล่าว่าพระองค์ทรงยึดสุโขทัยและสวรรคโลกไว้ก่อน แล้วจึงเทครัวชาวเมืองเหนือลงมาที่กรุงศรีอยุธยา
ทัพสองสายของหงสาวดี
ตามพระราชพงศาวดาร พระยาพะสิม เจ้าเมืองพะสิมในพม่าตอนล่าง คุมพลราว 30,000 คนเข้าทางด่านเจดีย์สามองค์ ผ่านเมืองกาญจนบุรีมุ่งหน้ามาทางสุพรรณบุรี
อีกทัพหนึ่งคือทัพเชียงใหม่ ซึ่งพงศาวดารว่ามีพลราว 100,000 คน ยกลงมาทั้งทางบกและทางน้ำจนถึงเมืองชัยนาท แล้วแบ่งกำลังมาตั้งค่ายที่ปากน้ำบางพุทรา ตัวเลขกำลังพลในพงศาวดารมักสูงเกินจริง จึงควรอ่านเป็นภาพรวมว่าทัพเชียงใหม่ใหญ่กว่าทัพพะสิมมาก
ตีทีละทัพ
พระนเรศวรทรงเลือกรับทัพพระยาพะสิมก่อน ทรงใช้ปืนใหญ่ยิงสกัดทัพข้าศึกบริเวณเขาพระยาแมนใกล้เมืองสุพรรณบุรี ทัพพะสิมแตกหนีเข้าป่าเขาและถอยกลับไปทางที่ยกมา
ส่วนทัพเชียงใหม่ที่ตั้งอยู่บางพุทรา ถูกพระราชมนูนำกองโจรออกรังควานอยู่เรื่อยๆ จนในที่สุดต้องถอยกลับขึ้นเหนือ สารานุกรมภาษาอังกฤษสรุปตรงกันว่าทั้งสองทัพถูกตีแตกแยกกันก่อนจะรวมกำลังได้
หลักฐานฝ่ายพม่าเล่าต่างออกไป
พงศาวดารพม่าเล่าว่าหลังประกาศอิสรภาพ พระเจ้านันทบุเรงกริ้วมาก จึงรีบจัดทัพราว 7,000 คน มีพระมหาอุปราชามังกะยอชวาร่วมเป็นแม่ทัพ แต่ทัพนี้เตรียมการเร่งรีบและเข้ามาในฤดูฝน จึงติดน้ำหลากแถบลุ่มเจ้าพระยาและถูกเรือรบของสยามโจมตีจนเกือบหมดทัพ
ตัวเลขฝ่ายพม่าน้อยกว่าฝ่ายไทยมาก และไม่ได้แยกเล่าเป็นสองทัพแบบพงศาวดารไทย แต่ทั้งสองฝ่ายตรงกันในสาระสำคัญ คือทัพที่ยกมาลงโทษกรุงศรีอยุธยาพ่ายกลับไป
ความหมายของศึกนี้
ชัยชนะครั้งนี้ทำให้เห็นว่ากรุงศรีอยุธยาพร้อมจะรักษาอิสรภาพได้จริง การใช้ปืนใหญ่สกัดทัพ การตีแยกข้าศึกทีละทัพ และการส่งกองโจรออกรังควาน ปรากฏซ้ำอีกหลายครั้งในศึกต่อๆ มาตามที่พงศาวดารเล่า
อ่านเส้นทางบนแผนที่
เส้นบนแผนที่แสดงทางเดินของทัพพระยาพะสิม (ฝ่ายข้าศึก) จากด่านเจดีย์สามองค์ ผ่านกาญจนบุรี มาถึงสุพรรณบุรี จุดกาญจนบุรีใช้ตัวเมืองปัจจุบันซึ่งย้ายมาตั้งในสมัยรัชกาลที่ 3 และยังไม่ทราบตำแหน่งแน่ชัดของเขาพระยาแมน ทัพเชียงใหม่ที่ชัยนาทและบางพุทราไม่ได้แสดงไว้ในเส้นนี้
จุดบนเส้นทางทัพ
| จุด | พิกัด | หมายเหตุ |
|---|---|---|
| 1. ด่านเจดีย์สามองค์ | 15.302, 98.402 | |
| 2. เมืองกาญจนบุรี | 14.019, 99.531 | โดยประมาณ ใช้พิกัดตัวเมืองปัจจุบัน ซึ่งย้ายมาตั้งสมัยรัชกาลที่ 3 เมืองกาญจนบุรีสมัยอยุธยาอยู่คนละจุด |
| 3. เมืองสุพรรณบุรี | 14.467, 100.117 |
เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง
- จำนวนทัพ: พงศาวดารไทยว่าทัพพะสิม 30,000 และทัพเชียงใหม่ 100,000 ส่วนพงศาวดารพม่าบันทึกทัพที่ยกมาหลังประกาศอิสรภาพเพียงหลักพัน ตัวเลขต่างกันหลายเท่า จึงควรใช้อย่างระมัดระวัง
- ภาพของศึก: พงศาวดารไทยเล่าเป็นสองทัพที่ถูกตีแยกกันที่สุพรรณบุรีและบางพุทรา พงศาวดารพม่าเล่าเป็นทัพเดียวที่ติดน้ำหลากและถูกเรือรบสยามโจมตี
- ตำแหน่งสนามรบ: เขาพระยาแมนและปากน้ำบางพุทราเป็นชื่อในพงศาวดาร ยังไม่มีการชี้ตำแหน่งปัจจุบันที่ยืนยันได้
คำถามที่พบบ่อย
พระยาพะสิมคือใคร
คือเจ้าเมืองพะสิมในพม่าตอนล่าง ซึ่งพระเจ้านันทบุเรงส่งให้คุมทัพหนึ่งในสองสายมาตีกรุงศรีอยุธยาเมื่อปลาย พ.ศ. 2127 และอีกครั้งใน พ.ศ. 2133
ศึกพระยาพะสิมรบกันที่ไหน
ทัพพระยาพะสิมถูกตีแตกแถบเขาพระยาแมนใกล้เมืองสุพรรณบุรี ส่วนทัพเชียงใหม่ตั้งอยู่แถบชัยนาทและปากน้ำบางพุทรา ก่อนถูกรังควานจนถอยกลับ
ปรับปรุงล่าสุด 10 พฤศจิกายน 2569