หน้าแรก › เส้นทางเดินทัพ › ตีเมืองละแวก กัมพูชา พ.ศ. 2136–2137

ตีเมืองละแวก กัมพูชา พ.ศ. 2136–2137

ระหว่างที่กรุงศรีอยุธยาทำศึกกับหงสาวดี ราชสำนักละแวกของกัมพูชาเคยยกทัพเข้ามาหลายครั้ง เมื่อศึกด้านตะวันตกสงบลงหลังยุทธหัตถี สมเด็จพระนเรศวรจึงยกทัพใหญ่ไปตีกรุงละแวก ศึกนี้มีหลักฐานจากทั้งฝ่ายไทย เขมร และสเปน ซึ่งเล่าตรงกันบ้างและต่างกันบ้าง

เครื่องหมาย ≈ คือตำแหน่งโดยประมาณ เส้นเขตแดนบนแผนที่เป็นของปัจจุบัน ใช้เพื่อบอกตำแหน่งเท่านั้น เส้นทางเดินทัพเป็นแนวโดยประมาณจากพงศาวดารและงานศึกษา ไม่ใช่เส้นทางจริงทุกก้าว เส้นประคือทัพฝ่ายข้าศึก

ชนวนศึก

แหล่งไทยบันทึกว่าราว พ.ศ. 2117 ทัพเรือเขมรเคยรุกขึ้นมาถึงแถบวัดพนัญเชิงและตำบลนายก่ายใกล้กรุงศรีอยุธยา ต่อมาพระยาจีนจันตุนำทัพเรือมาโจมตีเพชรบุรีใน พ.ศ. 2121 และราว พ.ศ. 2123 ทัพเขมรเข้ามากวาดต้อนหัวเมืองตะวันออกถึงแถบสระบุรี ฝ่ายไทยจึงถือว่าละแวกละเมิดไมตรี

ขณะที่นักวิชาการเขมรบางท่านมองกลับกันว่าฝ่ายสยามเป็นผู้ละเมิดข้อตกลงเรื่องพรมแดน และใช้อุบายในการยึดเมือง

ยกทัพหลายทาง

เอกสารไทยเล่าว่าพระนเรศวรแบ่งทัพเป็นสามสาย สายหนึ่งผ่านเมืองพระตะบอง อีกสายผ่านเมืองเสียมราฐ และอีกสายไปทางเมืองบันทายมาศ แล้วมารวมกำลังที่ละแวก มุมมองฝ่ายเขมรก็เล่าว่าสยามตีพระตะบองและโพธิสัตว์ก่อนเข้าล้อมเมือง

เอกสารที่อิงหลักฐานสเปนระบุว่าการบุกเริ่มราวเดือนกุมภาพันธ์ ค.ศ. 1593 และมีทหารสยามจำนวนมากเข้ามาในเดือนพฤษภาคมปีนั้น ส่วนเอกสารไทยว่าล้อมเมืองอยู่ราว 3 เดือน

ละแวกแตก

กรุงละแวกแตกก่อนที่ความช่วยเหลือจากสเปนในมะนิลาจะมาถึง เอกสารสเปนเล่าว่านักพระสัตถา หรือพระยาละแวกในพงศาวดารไทย ส่งดิเอโก เบโลโซไปขอกำลังที่ฟิลิปปินส์ตั้งแต่ ค.ศ. 1593 เมื่อเบโลโซกลับมาในต้นปี ค.ศ. 1594 สยามใกล้ชนะแล้ว และตัวเขาถูกจับเป็นเชลย

งานภาษาอังกฤษหลายชิ้นระบุว่าละแวกแตกใน ค.ศ. 1594 บางชิ้นระบุเดือนกรกฎาคม นักพระสัตถาเสด็จหนีไปทางลาวและสิ้นพระชนม์ที่นั่น ฝ่ายไทยกวาดต้อนเจ้านายและผู้คนชาวเขมรจำนวนมากกลับมา

เรื่องพิธีปฐมกรรม

พงศาวดารไทยบางฉบับเล่าว่าพระนเรศวรโปรดให้ประหารพระยาละแวกแล้วทำพิธีปฐมกรรม นำพระโลหิตมาชำระพระบาท แต่นักประวัติศาสตร์ส่วนใหญ่ในปัจจุบันไม่เชื่อเรื่องนี้ เพราะพงศาวดารเขมรและเอกสารสเปนต่างระบุว่าพระยาละแวกเสด็จหนีรอดไปได้

หลังศึกและเมืองละแวกวันนี้

ต่อมาเขมรเกิดความวุ่นวาย ขุนนางเขมรขอให้กรุงศรีอยุธยาส่งเจ้านายเขมรที่อยู่ในกรุงศรีอยุธยากลับไปครองราชย์ ส่วนสเปนพยายามแทรกแซงกัมพูชาอีกหลายครั้งแต่ล้มเหลว

เมืองละแวกในปัจจุบันอยู่ห่างกรุงพนมเปญไปทางตะวันตกเฉียงเหนือราว 35 กิโลเมตร ยังเห็นคันดินและคูเมืองบางส่วน งานขุดค้นพบเครื่องถ้วยจีน เวียดนาม ญี่ปุ่น ยุโรป และไทย แสดงว่าเคยเป็นเมืองการค้าที่คึกคัก

อ่านเส้นทางบนแผนที่

เส้นบนแผนที่ใช้เส้นทางสายพระตะบองและโพธิสัตว์ ซึ่งหลักฐานไทยและเขมรกล่าวถึงตรงกัน ไม่ได้แสดงสายเสียมราฐและสายบันทายมาศ จุดเมืองในกัมพูชาเป็นตำแหน่งเมืองปัจจุบันโดยประมาณ

จุดบนเส้นทางทัพ

จุด	พิกัด	หมายเหตุ
1. กรุงศรีอยุธยา	14.348, 100.561
2. เมืองพระตะบอง	13.100, 103.200	โดยประมาณ พิกัดโดยประมาณของตัวเมืองพระตะบองปัจจุบัน
3. เมืองโพธิสัตว์	12.540, 103.920	โดยประมาณ พิกัดโดยประมาณของตัวเมืองโพธิสัตว์ (Pursat) ปัจจุบัน
4. กรุงละแวก	11.820, 104.790	โดยประมาณ ประมาณจากคำบรรยายว่าอยู่ห่างกรุงพนมเปญราว 35 กม. ทางตะวันตกเฉียงเหนือ ระหว่างพนมเปญกับปลายทะเลสาบเขมร

เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง

ปีที่ละแวกแตก: พงศาวดารและตำราไทยมักระบุ พ.ศ. 2136 (ค.ศ. 1593) แต่เอกสารสเปนและงานภาษาอังกฤษว่าเมืองแตกใน ค.ศ. 1594 ซึ่งตรงกับราว พ.ศ. 2137 ส่วนหนึ่งเพราะศึกยืดเยื้อข้ามปี ตั้งแต่เริ่มบุกต้น ค.ศ. 1593 จนเมืองแตก
พิธีปฐมกรรม: พงศาวดารไทยบางฉบับว่ามีการประหารพระยาละแวก แต่พงศาวดารเขมรและเอกสารสเปนว่าพระยาละแวกเสด็จหนีไปได้ นักประวัติศาสตร์ส่วนใหญ่จึงไม่เชื่อเรื่องนี้
ใครเป็นฝ่ายละเมิดไมตรี: พระราชพงศาวดารไทยว่ากัมพูชาละเมิดก่อน นักวิชาการเขมรบางท่านว่าสยามละเมิดสัญญาพรมแดนและใช้อุบายยึดเมือง

คำถามที่พบบ่อย

เมืองละแวกอยู่ที่ไหน

อยู่ในกัมพูชา ห่างกรุงพนมเปญไปทางตะวันตกเฉียงเหนือราว 35 กิโลเมตร เป็นราชธานีของกัมพูชาก่อนถูกกองทัพกรุงศรีอยุธยาตีแตก

พระนเรศวรประหารพระยาละแวกจริงหรือไม่

พงศาวดารไทยบางฉบับเล่าเช่นนั้น แต่พงศาวดารเขมรและเอกสารสเปนระบุว่าพระยาละแวกเสด็จหนีไปลาว นักประวัติศาสตร์ส่วนใหญ่ในปัจจุบันจึงไม่เชื่อเรื่องพิธีปฐมกรรม

แหล่งอ้างอิง

ปรับปรุงล่าสุด 10 พฤศจิกายน 2569

ปี	พ.ศ. 2136–2137 (ค.ศ. 1593–1594)
สมรภูมิ	ล้อมกรุงละแวก (ตำแหน่งโดยประมาณ)
ฝ่ายที่ยกทัพ	สยามยกทัพออกไป
ผล	กรุงละแวกแตก นักพระสัตถาเสด็จหนีไปลาว ผู้คนชาวเขมรจำนวนมากถูกกวาดต้อนมา และกัมพูชาตกอยู่ใต้อิทธิพลของกรุงศรีอยุธยาระยะหนึ่ง