หน้าแรก › สถานที่ › วัดพนัญเชิง
วัดพนัญเชิงวรวิหาร วัดเก่าก่อนกรุงศรีอยุธยา บ้านของหลวงพ่อโต
วัดพนัญเชิงวรวิหารตั้งอยู่ริมแม่น้ำเจ้าพระยา ตรงข้ามมุมตะวันออกเฉียงใต้ของเกาะเมืองอยุธยา เป็นหนึ่งในไม่กี่วัดที่มีหลักฐานว่าเก่ากว่ากรุงศรีอยุธยา เพราะพงศาวดารบันทึกว่าพระพุทธรูปองค์ใหญ่ของวัดสร้างขึ้นก่อนตั้งกรุงถึง 26 ปี วันนี้หลวงพ่อโตยังเป็นที่เคารพของทั้งคนไทยและคนไทยเชื้อสายจีน และวัดก็ยังคึกคักเหมือนเป็นประตูน้ำของเมืองเก่า
ที่นี่ในแต่ละยุค
พงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐบันทึกว่าพระพุทธรูปองค์ใหญ่ที่นี่สร้างเมื่อ พ.ศ. 1867 ก่อนพระเจ้าอู่ทองสถาปนากรุง 26 ปี เชื่อกันว่าย่านริมน้ำทางใต้ของเกาะเมืองมีชุมชนชาวจีนอยู่มาแต่เดิม ส่วนพงศาวดารเหนือเล่าเป็นตำนานว่าวัดสร้างตรงที่ถวายพระเพลิงพระนางสร้อยดอกหมาก
ถึงยุคพระนเรศวร พระพุทธรูปองค์ใหญ่ริมน้ำนี้มีอายุกว่า 200 ปีแล้ว ตั้งอยู่ตรงเส้นทางที่เรือสินค้าจากทะเลแล่นผ่านก่อนเข้าถึงพระนคร ใกล้ย่านที่ชาวต่างชาติเริ่มมาตั้งหลักแหล่ง เช่น ชาวโปรตุเกส ชาวญี่ปุ่น และพ่อค้าดัตช์ที่มาถึงใน พ.ศ. 2147 อย่างไรก็ตาม ยังไม่พบบันทึกเหตุการณ์ในรัชกาลพระนเรศวรที่เกิดขึ้นที่วัดนี้โดยตรง
ไม่กี่ปีก่อนรัชกาลพระนารายณ์ (พ.ศ. 2198) แพทย์ชาวดัตช์ กิจส์เบิร์ต เฮค บันทึกว่าพระพุทธรูปที่นี่ใหญ่มากและปิดทองงดงาม วัดอยู่ท่ามกลางย่านการค้านานาชาติทางใต้ของพระนคร ทั้งชุมชนจีน ดัตช์ และญี่ปุ่น
มีเรื่องเล่าสืบกันมาว่าก่อนกรุงแตกไม่นาน พระพุทธรูปองค์ใหญ่มีน้ำพระเนตรไหลออกมา หลังเสียกรุง วัดได้รับการบูรณะอีกหลายครั้งในสมัยรัตนโกสินทร์ และยังเป็นวัดที่มีพระสงฆ์มาจนถึงวันนี้
พระอารามหลวงที่ผู้คนมากราบไหว้หลวงพ่อโต (พระพุทธไตรรัตนนายก) สูงราว 19 เมตร ชาวจีนเรียกว่าซำปอกง มีท่าน้ำริมแม่น้ำเจ้าพระยา และเป็นจุดแวะยอดนิยมของเรือนำเที่ยวรอบเกาะ
ความเป็นมาและชื่อวัด
ไม่มีหลักฐานว่าใครเป็นผู้สร้างวัดพนัญเชิง แต่พระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐอักษรนิติ์ ซึ่งเป็นพงศาวดารฉบับเก่าที่สุดฉบับหนึ่ง บันทึกว่าเมื่อ พ.ศ. 1867 (ค.ศ. 1324) มีการสร้างพระพุทธรูปองค์ใหญ่ที่เรียกว่าพระเจ้าพแนงเชิง ปีนี้เร็วกว่าการสถาปนากรุงศรีอยุธยาใน พ.ศ. 1893 ถึง 26 ปี
คำว่า พแนงเชิง หมายถึงการนั่งขัดสมาธิ ตรงกับลักษณะพระพุทธรูปองค์ใหญ่ที่ประทับนั่งอยู่ในวิหาร ต่อมาชื่อเพี้ยนมาเป็นพนัญเชิง ส่วนพงศาวดารเหนือ ซึ่งเป็นการรวบรวมตำนานรุ่นหลัง เรียกวัดนี้ว่าวัดเจ้าพระนางเชิง
ตำนานในพงศาวดารเหนือเล่าว่า พระนางสร้อยดอกหมาก พระธิดาของจักรพรรดิจีน เสด็จทางเรือมาเพื่ออภิเษกกับพระเจ้าสายน้ำผึ้ง แต่น้อยพระทัยที่พระเจ้าสายน้ำผึ้งไม่เสด็จมารับด้วยพระองค์เอง จึงกลั้นพระทัยจนสิ้นพระชนม์ พระเจ้าสายน้ำผึ้งจึงสร้างวัดขึ้นตรงที่ถวายพระเพลิง เรื่องนี้เป็นตำนานที่ช่วยอธิบายความผูกพันของชาวจีนกับวัด ไม่ใช่บันทึกที่ยืนยันได้ทางประวัติศาสตร์
หลวงพ่อโต พระพุทธรูปองค์ใหญ่ริมแม่น้ำ
พระประธานในพระวิหารเป็นพระพุทธรูปปางมารวิชัย ก่ออิฐถือปูนลงรักปิดทอง หน้าตักกว้างราว 14 เมตร สูงราว 19 เมตรเมื่อรวมพระรัศมี คนไทยเรียกว่าหลวงพ่อโต ส่วนคนจีนและคนไทยเชื้อสายจีนเรียกว่าซำปอกง
พระพุทธรูปองค์นี้ได้รับการซ่อมแซมหลายครั้งตลอดสมัยอยุธยา เมื่อ พ.ศ. 2397 (ค.ศ. 1854) พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้บูรณะ และพระราชทานนามว่าพระพุทธไตรรัตนนายก ต่อมาในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2444 เกิดเพลิงไหม้จนวัดและองค์พระเสียหาย พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้ซ่อมจนแล้วเสร็จในปีถัดมา
ในพระอุโบสถยังมีพระพุทธรูปเก่าอีกหลายองค์ ผู้ศึกษาบางท่านสันนิษฐานว่าสององค์เป็นศิลปะสุโขทัย ซึ่งเคยถูกพอกปูนหุ้มไว้ และเพิ่งเห็นเนื้อโลหะปิดทองด้านในเมื่อมีการทำความสะอาดในภายหลัง
วัดริมน้ำของคนหลายชาติ
ผู้ศึกษาบางท่านเชื่อว่าย่านใต้เกาะเมืองแถบบางกระจะมีชาวจีนตั้งถิ่นฐานมาตั้งแต่ก่อนสร้างกรุง วัดพนัญเชิงจึงเป็นศูนย์รวมใจของชุมชนจีนมาช้านาน สมัยอยุธยายังมีเรือจ้างข้ามฟากจากหน้าวัดไปยังฝั่งเกาะเมืองแถบหัวสารภี ซึ่งเป็นหนึ่งในหลายเส้นทางเรือข้ามฟากรอบพระนคร
เมื่อพ่อค้าต่างชาติเข้ามามากขึ้น ย่านริมน้ำทางใต้ของวัดก็กลายเป็นที่ตั้งชุมชนชาวต่างชาติ ทั้งชาวดัตช์ ชาวญี่ปุ่น และชาวโปรตุเกสที่อยู่ฝั่งตรงข้าม แพทย์ชาวดัตช์ชื่อกิจส์เบิร์ต เฮค ผู้มาเยือนเมื่อ พ.ศ. 2198 (ค.ศ. 1655) ได้บันทึกความใหญ่โตของพระพุทธรูปที่นี่ไว้ด้วยความประทับใจ
เกี่ยวข้องกับสมเด็จพระนเรศวรอย่างไร
เท่าที่ตรวจสอบได้ ยังไม่พบพงศาวดารหรือบันทึกร่วมสมัยที่เล่าเหตุการณ์ในรัชกาลสมเด็จพระนเรศวร (พ.ศ. 2133–2148) ซึ่งเกิดขึ้นที่วัดพนัญเชิงโดยตรง เว็บไซต์นี้จึงไม่จัดวัดนี้เป็นสถานที่ที่เกี่ยวข้องกับพระองค์
แต่ถ้าถามว่าในยุคของพระองค์ที่นี่เป็นอย่างไร คำตอบคือวัดมีอยู่แล้วและเก่าแก่กว่า 200 ปี ตั้งอยู่ตรงทางน้ำที่เรือสินค้าแล่นผ่านก่อนถึงพระนคร ฝั่งตรงข้ามคือป้อมเพชรที่คุมท่าเรือ ไม่ไกลกันมีชุมชนโปรตุเกสที่ทหารปืนไฟร่วมรบในยุคนั้น และใน พ.ศ. 2147 พ่อค้าดัตช์คณะแรกก็เดินทางมาถึงและได้เข้าเฝ้าพระนเรศวร
วัดพนัญเชิงในแต่ละยุค
ลองนึกภาพจุดเดียวกันบนแผนที่ แต่เปลี่ยนยุคไปเรื่อยๆ
- แรกสร้างกรุง (พ.ศ. 1893–2031): พระพุทธรูปองค์ใหญ่มีอยู่แล้วตั้งแต่ พ.ศ. 1867 ตามพงศาวดาร และเชื่อกันว่าริมน้ำย่านนี้มีชุมชนชาวจีน
- สมัยพระนเรศวร (พ.ศ. 2091–2148): วัดเก่าริมเส้นทางเรือเข้าพระนคร ใกล้ย่านชาวต่างชาติที่กำลังเติบโต
- สมัยพระนารายณ์ (พ.ศ. 2199–2231): อยู่กลางย่านการค้านานาชาติ ชาวต่างชาติที่ผ่านมามักกล่าวถึงพระพุทธรูปองค์ใหญ่
- เสียกรุงครั้งที่ 2 (พ.ศ. 2310): มีเรื่องเล่าว่าหลวงพ่อโตมีน้ำพระเนตรไหลก่อนกรุงแตก
- วันนี้: พระอารามหลวงที่ยังมีผู้คนมากราบไหว้ทุกวัน
การเดินทางและเที่ยวชม
มาได้ทั้งทางรถซึ่งข้ามสะพานจากเกาะเมืองไปฝั่งตะวันออก และทางเรือนำเที่ยวรอบเกาะที่มักแวะท่าน้ำหน้าวัด ช่วงวันหยุดและเทศกาลของชาวจีนผู้คนจะหนาแน่น ถ้าอยากเดินชมอย่างสบายควรมาช่วงเช้าวันธรรมดา
ราวเดือนเมษายนของทุกปี วัดจัดพิธีสรงน้ำและห่มผ้าองค์หลวงพ่อโต ผู้ที่สนใจควรตรวจสอบกำหนดการจากวัดก่อนเดินทาง
เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง
- ปีสร้างพระพุทธรูป: พงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐระบุ พ.ศ. 1867 แต่บางแหล่งข้อมูลให้ปี พ.ศ. 1877 (ค.ศ. 1334) และพงศาวดารเหนือเล่าเป็นตำนานพระเจ้าสายน้ำผึ้งซึ่งไม่มีศักราชที่ตรวจสอบได้
- เมืองอโยธยาก่อนกรุงศรีอยุธยา: บางท่านใช้พระเจ้าพแนงเชิงเป็นหลักฐานว่ามีเมืองเก่าอยู่ทางตะวันออกและใต้ของเกาะเมือง แต่บทความในวารสารวิชาการอยุธยาศึกษา (พ.ศ. 2568) เห็นว่าร่องรอยการอยู่อาศัยก่อนตั้งกรุงในย่านตะวันออกยังมีน้อย และยังไม่พบหลักฐานโบราณคดีของเมืองดังกล่าว
ข้อมูลการเที่ยวชม
- เวลาเปิด: 08.00–17.00 น. (ตามข้อมูลปี 2568)
- แต่งกายสุภาพ เพราะเป็นวัดที่ยังมีพระสงฆ์และผู้มากราบไหว้ตลอดวัน
- วันหยุดและช่วงเทศกาลจีนคนจะหนาแน่น ควรเผื่อเวลาจอดรถ
- ถ้ามาทางเรือนำเที่ยว ให้ตกลงเวลาแวะกับเรือก่อนขึ้นฝั่ง
เวลาและค่าเข้าชมอาจเปลี่ยนแปลง ควรตรวจสอบก่อนเดินทาง
คำถามที่พบบ่อย
วัดพนัญเชิงสร้างเมื่อไร
ไม่ทราบปีสร้างวัดแน่ชัด แต่พงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐบันทึกว่าพระพุทธรูปองค์ใหญ่สร้างเมื่อ พ.ศ. 1867 ก่อนการสถาปนากรุงศรีอยุธยา 26 ปี
หลวงพ่อโตวัดพนัญเชิงใหญ่แค่ไหน
หน้าตักกว้างราว 14 เมตร และสูงราว 19 เมตรเมื่อรวมพระรัศมี ชื่อพระราชทานคือพระพุทธไตรรัตนนายก
วัดพนัญเชิงเกี่ยวข้องกับสมเด็จพระนเรศวรหรือไม่
ยังไม่พบบันทึกเหตุการณ์ในรัชกาลพระนเรศวรที่เกิดขึ้นที่วัดนี้โดยตรง ในยุคนั้นวัดมีอยู่แล้วและตั้งอยู่ริมเส้นทางเรือเข้าพระนคร
- Wat Phanan Choeng (วัดพนัญเชิง) - Ayutthaya Historical Research
- วัดพนัญเชิงวรวิหาร - ศูนย์ข้อมูลการท่องเที่ยวจังหวัดพระนครศรีอยุธยา
- วัดพนัญเชิงวรวิหาร อยุธยา ไหว้ขอพร หลวงพ่อโต ซำปอกง - TrueID
- อโยธยา ทางทิศตะวันออกนอกเกาะเมืองพระนครศรีอยุธยา ข้อเท็จจริงหรือมายาคติ? - วารสารวิชาการอยุธยาศึกษา
- Wat Phanan Choeng - Wikipedia
ปรับปรุงล่าสุด 10 พฤศจิกายน 2569