หน้าแรก › เส้นทางเดินทัพ › ศึกบ้านสระเกศ ตีทัพพระเจ้าเชียงใหม่ พ.ศ. 2128
ศึกบ้านสระเกศ ตีทัพพระเจ้าเชียงใหม่ พ.ศ. 2128
ปีต่อมาพระเจ้าเชียงใหม่ยกทัพลงมาแก้แค้น และตั้งค่ายใหญ่ที่บ้านสระเกศ แขวงเมืองวิเศษไชยชาญ สมเด็จพระนเรศวรและสมเด็จพระเอกาทศรถทรงใช้กลลวงให้ข้าศึกไล่ตาม แล้วตีกลับจนทัพเชียงใหม่แตกกระจาย นับเป็นชัยชนะสำคัญก่อนศึกใหญ่ของพระเจ้านันทบุเรงในปีถัดไป
เครื่องหมาย ≈ คือตำแหน่งโดยประมาณ เส้นเขตแดนบนแผนที่เป็นของปัจจุบัน ใช้เพื่อบอกตำแหน่งเท่านั้น เส้นทางเดินทัพเป็นแนวโดยประมาณจากพงศาวดารและงานศึกษา ไม่ใช่เส้นทางจริงทุกก้าว เส้นประคือทัพฝ่ายข้าศึก
ทัพเชียงใหม่ลงมาอีกครั้ง
ตามพระราชพงศาวดาร หลังพ่ายแพ้ในปลาย พ.ศ. 2127 พระเจ้าเชียงใหม่ยกทัพลงมาอีกใน พ.ศ. 2128 ตั้งค่ายที่บ้านสระเกศ แขวงเมืองวิเศษไชยชาญ ซึ่งปัจจุบันอยู่ในจังหวัดอ่างทอง ทางเหนือของกรุงศรีอยุธยา แล้วแบ่งกำลังออกปล้นและรังแกราษฎรในละแวกนั้น
กลแสร้งถอยที่บางแก้ว
พระนเรศวรเสด็จยกทัพขึ้นไปถึงตำบลป่าโมก ตีกองข้าศึกที่ออกปล้นแตกไป แล้วเสด็จต่อขึ้นไปถึงบ้านแห จากนั้นโปรดให้พระราชมนูนำกองหน้าไปลาดตระเวนจนปะทะข้าศึกที่บางแก้ว และให้แสร้งถอยเพื่อล่อให้ทัพเชียงใหม่ไล่ตามออกมา
เมื่อข้าศึกไล่ตามมาจนแถวขาดเป็นช่วงๆ พระนเรศวรและพระเอกาทศรถจึงนำทัพหลวงเข้าตีทั้งทัพหน้าและทัพหลวงของเชียงใหม่ ไล่ต่อเนื่องไปจนถึงค่ายบ้านสระเกศ ทัพเชียงใหม่แตกกระจัดกระจาย
ผลของศึก
สารานุกรมภาษาอังกฤษที่สรุปจากหลักฐานฝ่ายไทยระบุว่า ฝ่ายไทยยึดค่ายบ้านสระเกศได้พร้อมทหารราว 10,000 คน ช้าง 120 เชือก ม้า 100 ตัว และเรืออีกราว 400 ลำ
พระนเรศวรเสด็จไล่ตามขึ้นไปถึงนครสวรรค์ แต่พระเจ้าเชียงใหม่เสด็จหนีไปทางกำแพงเพชรแล้ว พงศาวดารไทยเล่าว่าพระเจ้าเชียงใหม่เสด็จหนีไปสมทบกับพระมหาอุปราชาที่กำแพงเพชร พระองค์จึงเสด็จกลับกรุงศรีอยุธยา
ปีไทยกับปีสากลในศึกนี้
พงศาวดารไทยให้ปี พ.ศ. 2128 ตำราเก่าบางเล่มแปลงเป็นเดือนพฤษภาคม ค.ศ. 1585 แต่การคำนวณใหม่ได้ราวต้นเดือนเมษายน ค.ศ. 1586 และบันทึกพม่าก็ระบุว่าทัพจากล้านนาเข้ามาช่วงปลายมีนาคมถึงต้นเมษายน ค.ศ. 1586
ตัวเลขเหล่านี้ไม่ได้ขัดกันเสมอไป เพราะสมัยอยุธยาขึ้นศักราชใหม่ราวเดือนเมษายน เดือนมีนาคม ค.ศ. 1586 จึงยังนับเป็นปลาย พ.ศ. 2128 ตามแบบเดิม ถ้านับแบบปัจจุบันจะเป็น พ.ศ. 2129
หลักฐานพม่าเล่าอย่างไร
พงศาวดารพม่าไม่ได้กล่าวถึงบ้านสระเกศ แต่บันทึกว่าพระมหาอุปราชามังกะยอชวานำทัพราว 12,000 คนบุกลงมาจากล้านนา เมื่อผ่านเข้าไปไม่ได้จึงถอยกลับในราวเดือนมิถุนายนเมื่อเข้าฤดูฝน ข้อนี้สอดคล้องกับพงศาวดารไทยที่ว่าพระมหาอุปราชาอยู่ที่กำแพงเพชรในช่วงเดียวกัน แม้งานที่อิงพงศาวดารพม่าจะระบุจุดที่ทัพติดว่าเป็นลำปาง
อ่านเส้นทางบนแผนที่
เส้นบนแผนที่แสดงการเคลื่อนทัพฝ่ายไทยจากกรุงศรีอยุธยาขึ้นไปป่าโมก บ้านสระเกศ และไล่ตามถึงนครสวรรค์ จุดบ้านสระเกศใช้ที่ตั้งอำเภอวิเศษชัยชาญปัจจุบันแทน เพราะยังไม่พบหลักฐานที่ระบุหมู่บ้านเดิมได้แน่ชัด
จุดบนเส้นทางทัพ
| จุด | พิกัด | หมายเหตุ |
|---|---|---|
| 1. กรุงศรีอยุธยา | 14.348, 100.561 | |
| 2. ตำบลป่าโมก | 14.490, 100.448 | |
| 3. บ้านสระเกศ แขวงเมืองวิเศษไชยชาญ | 14.594, 100.339 | โดยประมาณ ใช้พิกัดอำเภอวิเศษชัยชาญ จังหวัดอ่างทอง แทนหมู่บ้านเดิมที่ยังระบุตำแหน่งไม่ได้ |
| 4. นครสวรรค์ (จุดที่ไล่ตามถึง) | 15.713, 100.135 |
เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง
- ปีของศึก: พงศาวดารไทยว่า พ.ศ. 2128 ตำราเก่าบางเล่มแปลงเป็นพฤษภาคม ค.ศ. 1585 แต่การคำนวณใหม่และบันทึกพม่าชี้ไปที่มีนาคม–เมษายน ค.ศ. 1586 ซึ่งยังเป็นปลาย พ.ศ. 2128 ตามการขึ้นศักราชแบบเดิม
- ผู้นำทัพฝ่ายเหนือ: พงศาวดารไทยเน้นพระเจ้าเชียงใหม่ ส่วนพงศาวดารพม่าบันทึกว่าพระมหาอุปราชาเป็นผู้นำทัพจากล้านนา และระบุจุดที่ทัพติดว่าเป็นลำปาง
- ตำแหน่งบ้านสระเกศ: พงศาวดารระบุเพียงว่าอยู่ในแขวงเมืองวิเศษไชยชาญ ยังไม่มีการชี้จุดในปัจจุบันที่ยืนยันได้
คำถามที่พบบ่อย
ศึกบ้านสระเกศเกิดขึ้นที่ไหน
ที่บ้านสระเกศ แขวงเมืองวิเศษไชยชาญ ปัจจุบันอยู่ในเขตจังหวัดอ่างทอง ทางเหนือของกรุงศรีอยุธยา แต่ตำแหน่งหมู่บ้านเดิมยังระบุไม่ได้แน่ชัด
พระนเรศวรชนะทัพเชียงใหม่ได้อย่างไร
ทรงให้กองหน้าแสร้งถอยล่อให้ข้าศึกไล่ตามจนแถวขาด แล้วทรงนำทัพหลวงร่วมกับพระเอกาทศรถเข้าตีจนถึงค่ายบ้านสระเกศ ทัพเชียงใหม่จึงแตกพ่าย
ปรับปรุงล่าสุด 10 พฤศจิกายน 2569