หน้าแรก › พงศาวดาร › สมเด็จพระสุริโยทัยสิ้นพระชนม์บนคอช้าง พ.ศ. 2091 ในหลักฐานแต่ละฉบับ

สมเด็จพระสุริโยทัยสิ้นพระชนม์บนคอช้าง พ.ศ. 2091 ในหลักฐานแต่ละฉบับ

สมเด็จพระสุริโยทัยเป็นพระอัยกี (ยาย) ของสมเด็จพระนเรศวร เรื่องที่พระนางแต่งองค์เป็นชายทรงช้างออกรบจนสิ้นพระชนม์ใน พ.ศ. 2091 (ค.ศ. 1548) เป็นที่รู้จักทั่วไป แต่หลักฐานแต่ละฉบับเล่าไม่ตรงกัน ทั้งเรื่องพระนาม ผู้ที่สิ้นพระชนม์ และคู่ต่อสู้

แต่ละฉบับเล่าว่าอย่างไร

แหล่ง	เล่าว่า (สรุปความ)
พระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐ	บันทึกใน จ.ศ. 910 ว่าพระอัครมเหสีและพระราชบุตรีทรงช้างตามเสด็จพระมหาจักรพรรดิ รบกับข้าศึกจนสิ้นพระชนม์บนคอช้างทั้งสองพระองค์ ไม่ระบุพระนาม และไม่ระบุว่าผู้ใดเป็นคู่ต่อสู้
ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ (ข้อความฉบับหมอบรัดเลย์)	ระบุพระนามพระสุริโยทัย แต่งองค์อย่างพระมหาอุปราช ไสช้างเข้าขวางเมื่อพระราชสวามีเพลี่ยงพล้ำ ถูกพระเจ้าแปรฟันด้วยของ้าว พระราเมศวรกับพระมหินทร์เชิญพระศพกลับ ถวายพระเพลิงที่สวนหลวงแล้วสร้างวัดสพสวรรค์ ไม่กล่าวถึงพระราชธิดา
พระราชพงศาวดาร ฉบับบริติชมิวเซียม	เล่าทำนองเดียวกับฉบับพระพนรัตน์ ว่าพระสุริโยทัยเข้าขวางเพื่อปกป้องพระราชสวามี และพระเจ้าแปรฟันด้วยของ้าวต้องพระอังสาจนสิ้นพระชนม์บนคอช้าง
คำให้การชาวกรุงเก่า	เล่าว่าพระมหากษัตริย์ประชวร พระบรมดิลกพระราชธิดาพระชันษาราว 13 ปีแต่งองค์เป็นทหารออกรบแทน บังคับช้างไม่ได้และถูกฝ่ายหงสาวดีทำร้ายจนสิ้นพระชนม์ ส่วนพระสุริโยทัยไม่ได้ออกรบ
พงศาวดารพม่า (มหายาสะวิน/ฉบับหอแก้ว)	บรรยายสงครามละเอียดแต่ไม่กล่าวถึงพระมเหสีของกษัตริย์อยุธยา ไม่มีการรบตัวต่อตัวของเจ้าเมืองแปร เล่าว่าทัพเจ้าเมืองแปรเป็นทัพล่อให้ทัพบุเรงนองและพระเจ้าตะเบ็งชะเวตี้โอบตี

สงครามครั้งแรกกับหงสาวดี

ใน พ.ศ. 2091 พระเจ้าตะเบ็งชะเวตี้แห่งหงสาวดียกทัพมาตีกรุงศรีอยุธยา ขณะนั้นสมเด็จพระมหาจักรพรรดิเพิ่งขึ้นครองราชย์ได้ราวเจ็ดเดือน ทัพพม่าตั้งล้อมอยู่ทางเหนือของพระนครราวหนึ่งเดือนแล้วถอยกลับ ระหว่างนั้นทหารอาสาชาวโปรตุเกสราว 50 คนช่วยรักษากำแพงเมืองด้านที่อ่อนแอที่สุด

หลักฐานไทยเล่าตรงกันว่าระหว่างการรบนอกพระนคร มีเจ้านายฝ่ายในสิ้นพระชนม์บนหลังช้าง และพระราเมศวรกับพระมหาธรรมราชาถูกฝ่ายพม่าจับตัวไป พงศาวดารชั้นหลังเล่าว่าต้องแลกตัวกลับด้วยช้างสำคัญ แต่รายละเอียดว่าใครสิ้นพระชนม์และเกิดขึ้นอย่างไรนั้นต่างกันไปตามฉบับ

ฉบับหลวงประเสริฐ: พระอัครมเหสีและพระราชบุตรี

พงศาวดารฉบับเก่าที่สุดบันทึกไว้ใน จ.ศ. 910 ว่าเมื่อสมเด็จพระมหาจักรพรรดิเสด็จออกรบ สมเด็จพระอัครมเหสีและพระราชบุตรีทรงช้างตามเสด็จด้วย ได้รบกับข้าศึกจนสิ้นพระชนม์บนคอช้างทั้งสองพระองค์

ข้อความสั้นมากและไม่ได้ระบุพระนามของพระอัครมเหสีหรือพระราชบุตรี คำว่าสุริโยทัยจึงไม่ได้มาจากฉบับนี้ ข้อสำคัญคือฉบับนี้บอกว่าผู้สิ้นพระชนม์มีสองพระองค์ ไม่ใช่พระองค์เดียว

ฉบับสมัยรัตนโกสินทร์: พระนามสุริโยทัยและพระเจ้าแปร

พระราชพงศาวดารที่ชำระภายหลังเล่าเป็นฉากชัดเจนและปรากฏพระนามพระสุริโยทัย ข้อความฉบับที่หมอบรัดเลย์พิมพ์ ซึ่งอยู่ในสายเดียวกับฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ เล่าว่าพระนางแต่งองค์อย่างพระมหาอุปราช ทรงช้างออกรบพร้อมพระราชโอรสสองพระองค์ เมื่อเห็นพระราชสวามีเพลี่ยงพล้ำ จึงไสช้างเข้าขวาง พระเจ้าแปรฟันด้วยของ้าวต้องพระอังสาขาดลงมาถึงพระถัน

พระราเมศวรและพระมหินทร์เข้าป้องกันข้าศึกและเชิญพระศพกลับเข้าพระนคร ฉบับนี้ไม่ได้กล่าวถึงพระราชธิดาที่สิ้นพระชนม์ร่วมด้วย ส่วนฉบับบริติชมิวเซียมก็เล่าในทำนองเดียวกันว่าพระเจ้าแปรเป็นผู้ฟันพระนาง

คำให้การชาวกรุงเก่า: พระบรมดิลก

คำให้การชาวกรุงเก่า ซึ่งจดจากคำบอกเล่าของชาวกรุงศรีอยุธยาที่ถูกกวาดต้อนไปพม่าหลัง พ.ศ. 2310 เล่าต่างออกไปอีก ว่าพระมหากษัตริย์ประชวร พระราชธิดาพระนามพระบรมดิลก พระชันษาราว 13 ปี จึงแต่งองค์เป็นทหารออกรบแทน แต่บังคับช้างไม่ได้และถูกฝ่ายหงสาวดีทำร้ายจนสิ้นพระชนม์ ส่วนพระสุริโยทัยไม่ได้เสด็จออกรบ

ด้วยเหตุนี้จึงมีผู้เสนอว่าวีรสตรีบนคอช้างอาจเป็นพระบรมดิลกมากกว่าพระสุริโยทัย อย่างไรก็ดี คำให้การนี้บันทึกหลังเหตุการณ์กว่า 200 ปี และฉบับหลวงประเสริฐก็บอกว่าสิ้นพระชนม์ทั้งพระมารดาและพระธิดา

ฝ่ายพม่าไม่กล่าวถึงพระนาง

พงศาวดารพม่าบรรยายสงครามครั้งนี้ละเอียด รวมถึงชื่อช้างศึกของแม่ทัพ แต่ไม่กล่าวถึงพระมเหสีของกษัตริย์อยุธยา และไม่มีการรบตัวต่อตัวของเจ้าเมืองแปร ฝ่ายพม่าเล่าว่ากองทัพเจ้าเมืองแปรทำหน้าที่เป็นทัพล่อ ขณะที่ทัพของบุเรงนองและพระเจ้าตะเบ็งชะเวตี้โอบตีจากสองด้าน

ความเงียบของฝ่ายพม่าไม่ได้หักล้างหลักฐานไทย เพราะพงศาวดารแต่ละฝ่ายเลือกบันทึกสิ่งที่ตนให้ความสำคัญ แต่ก็ทำให้รายละเอียดของฉากบนคอช้างยังเป็นข้อถกเถียง

อนุสรณ์ที่ยังเหลือถึงวันนี้

ข้อความฉบับที่หมอบรัดเลย์พิมพ์เล่าว่าพระศพถูกเชิญไปไว้ที่ตำบลสวนหลวง เมื่อถวายพระเพลิงแล้วโปรดให้สร้างพระเจดีย์และวิหารบนที่นั้น พระราชทานชื่อว่าวัดสพสวรรค์ ปัจจุบันพระเจดีย์ศรีสุริโยทัยในเขตสวนหลวงเดิมทางตะวันตกของเกาะเมืองคืออนุสรณ์สำคัญของพระนาง

อีกแห่งหนึ่งคืออุทยานพระราชานุสาวรีย์สมเด็จพระศรีสุริโยทัยที่ทุ่งมะขามหย่อง สร้างใน พ.ศ. 2535 เนื่องในโอกาสเฉลิมพระชนมพรรษา 60 พรรษาของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ เหตุการณ์นี้เกิดก่อนพระนเรศวรประสูติเพียง 7 ปี ผู้ที่ไปชมเจดีย์จึงได้เห็นจุดเริ่มต้นของสงครามไทยกับหงสาวดีที่ยืดเยื้อมาถึงสมัยของพระองค์

เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง

ใครคือวีรสตรีบนคอช้าง: ฉบับหลวงประเสริฐว่าพระอัครมเหสีกับพระราชบุตรีสิ้นพระชนม์ทั้งคู่ ฉบับชำระสมัยรัตนโกสินทร์ว่าเป็นพระสุริโยทัย ส่วนคำให้การชาวกรุงเก่าว่าเป็นพระบรมดิลก นักเขียนบางท่านจึงเสนอว่าพระบรมดิลกคือวีรสตรีตัวจริง
พระนามสุริโยทัย: ไม่ปรากฏในฉบับหลวงประเสริฐ แต่ปรากฏในพงศาวดารที่ชำระสมัยรัตนโกสินทร์ ทำให้บางฝ่ายตั้งคำถามว่าพระนามนี้ได้มาจากหลักฐานใด
คู่ต่อสู้และลักษณะการรบ: ฉบับไทยสมัยรัตนโกสินทร์ว่าพระเจ้าแปรเป็นผู้ฟัน คำให้การชาวกรุงเก่าว่าฝ่ายพระเจ้าหงสาวดี ส่วนพงศาวดารพม่าไม่มีการรบตัวต่อตัวของเจ้าเมืองแปรเลย

คำถามที่พบบ่อย

สมเด็จพระสุริโยทัยเกี่ยวข้องกับพระนเรศวรอย่างไร

เป็นพระอัยกี (ยาย) ของพระนเรศวร เพราะเป็นพระมารดาของพระวิสุทธิกษัตรีย์ ซึ่งเป็นพระราชมารดาของพระนเรศวร

พระสุริโยทัยสิ้นพระชนม์ปีไหน

พงศาวดารลงไว้ใน จ.ศ. 910 ตรงกับ พ.ศ. 2091 (ค.ศ. 1548) ระหว่างสงครามที่พระเจ้าตะเบ็งชะเวตี้ยกทัพมาตีกรุงศรีอยุธยา

พงศาวดารทุกฉบับเรียกพระนางว่าสุริโยทัยหรือไม่

ไม่ ฉบับหลวงประเสริฐเรียกเพียงพระอัครมเหสีโดยไม่ระบุพระนาม พระนามสุริโยทัยปรากฏในฉบับที่ชำระสมัยรัตนโกสินทร์

เจดีย์ศรีสุริโยทัยอยู่ที่ไหน

อยู่ในเขตสวนหลวงเดิม ทางตะวันตกของเกาะเมืองอยุธยา พงศาวดารสมัยรัตนโกสินทร์เล่าว่าที่ถวายพระเพลิงพระศพถูกสร้างเป็นวัดและพระเจดีย์

แหล่งอ้างอิง

ปรับปรุงล่าสุด 10 พฤศจิกายน 2569

เวลา	พ.ศ. 2091
แหล่งที่เทียบ	5 แหล่ง