หมู่บ้านโปรตุเกส อยุธยา ชุมชนชาวยุโรปเก่าแก่ริมแม่น้ำเจ้าพระยา

โบสถ์ของสามคณะนักบวช

คณะโดมินิกันมาถึงก่อน คือบาทหลวงเจโรนิโม ดา ครูซ และเซบาสเตียว ดา คันโต ใน พ.ศ. 2110 (ค.ศ. 1567) โบสถ์ของคณะนี้ชื่อซานเปโตร ชาวบ้านเรียกว่าบ้านจาโคบิน บาทหลวงดา ครูซเสียชีวิตเมื่อพม่าตีกรุงศรีอยุธยาใน พ.ศ. 2112

คณะฟรานซิสกันเข้ามาใน พ.ศ. 2127 (ค.ศ. 1584) หลังสมเด็จพระนเรศวรประกาศอิสรภาพ และสร้างโบสถ์ทางเหนือของหมู่บ้าน ส่วนคณะเยซูอิตสร้างที่พักและโบสถ์ซานเปาโล หลังบาทหลวงโทมัส วัลกวาร์เนรามาถึงใน พ.ศ. 2198 (ค.ศ. 1655)

การมีโบสถ์ถึงสามคณะในชุมชนเดียว สะท้อนว่ากรุงศรีอยุธยาเปิดกว้างทั้งทางศาสนาและการค้า ชาวต่างชาติหลายกลุ่มจึงตั้งถิ่นฐานอยู่ร่วมกันรอบเกาะเมือง

ชาวโปรตุเกสในสงครามสมัยสมเด็จพระนเรศวร

ทหารรับจ้างชาวโปรตุเกสเป็นที่ต้องการของหลายอาณาจักรในยุคนั้น ทั้งพม่า สยาม และอาระกัน เพราะเชี่ยวชาญปืนไฟ ในสนามรบ ทหารปืนมักทำหน้าที่คุ้มกันแม่ทัพที่อยู่บนหลังช้างหรือหลังม้า

ดร.ภมรี สุรเกียรติ ศึกษาพงศาวดารพม่าแล้วชี้ว่า ฝ่ายพม่าเล่ายุทธหัตถี พ.ศ. 2135 ต่างจากพงศาวดารไทย โดยระบุว่าพระมหาอุปราชาถูกยิงด้วยปืนของทหารรับจ้างชาวโปรตุเกส ซึ่งเป็นทหารรักษาพระองค์ของพระนเรศวร ขณะที่พงศาวดารไทยเล่าว่าพระนเรศวรทรงฟันพระมหาอุปราชาด้วยพระแสงของ้าว

หลังพระนเรศวรตีเมืองละแวกของกัมพูชาได้ราว พ.ศ. 2137 (ค.ศ. 1594) มีเชลยชาวโปรตุเกสและสเปนถูกนำมาอยุธยา ต่อมามะละกาส่งคณะทูตมาขอให้ปล่อยเชลย ความสัมพันธ์กับโปรตุเกสในรัชกาลนี้จึงมีทั้งความร่วมมือและความตึงเครียด

ที่นี่ในแต่ละยุค

จุดนี้บนแผนที่บอกเล่าชีวิตของชุมชนต่างชาติ ตั้งแต่ก่อนก่อตั้งจนถึงวันที่เหลือเพียงซากโบสถ์

• แรกสร้างกรุง (พ.ศ. 1893–2031): ยังไม่มีชาวยุโรปในอยุธยา ชาวโปรตุเกสเพิ่งมาถึงใน พ.ศ. 2054 บริเวณนี้เป็นพื้นที่ริมแม่น้ำทางใต้ของเกาะเมือง
• สมัยพระนเรศวร (พ.ศ. 2091–2148): หมู่บ้านตั้งขึ้นไม่นานก่อนยุคนี้ ทหารโปรตุเกสร่วมรบในสงคราม พ.ศ. 2091 คณะโดมินิกันมาถึง พ.ศ. 2110 และคณะฟรานซิสกัน พ.ศ. 2127
• สมัยพระนารายณ์ (พ.ศ. 2199–2231): ชุมชนเติบโตเต็มที่ มีโบสถ์ซานเปาโลของคณะเยซูอิตเพิ่มขึ้น และมีประชากรหลายพันคน
• เสียกรุงครั้งที่ 2 (พ.ศ. 2310): ทัพพม่าล้อมหมู่บ้าน บาทหลวงและชาวคริสต์ยอมจำนนในเดือนมีนาคม ค.ศ. 1767 โบสถ์ถูกปล้น บางส่วนถูกกวาดต้อนไปพม่า บางส่วนตามสมเด็จพระเจ้าตากสินไปตั้งถิ่นฐานที่กุฎีจีน กรุงธนบุรี
• วันนี้: เหลือฐานโบสถ์ซานเปโตรและสุสาน มีอาคารสีขาวคลุมหลุมขุดค้นให้ผู้มาเยือนชม

การขุดค้นและสิ่งที่เห็นในวันนี้

กรมศิลปากรเริ่มขุดค้นบริเวณโบสถ์ซานเปโตรเมื่อ 2 มีนาคม พ.ศ. 2527 (ค.ศ. 1984) นำโดยนายปฏิพัฒน์ พุ่มพงษ์แพทย์ โดยได้ทุนจากมูลนิธิกาลูสต์ กุลเบงเกียนแห่งโปรตุเกส ที่ดินบริเวณนี้เป็นของมิสซังโรมันคาทอลิก งานดำเนินต่อเนื่องจนถึง พ.ศ. 2538

การขุดค้นพบโครงกระดูก 253 โครง เป็นทั้งชาวยุโรปและชาวเอเชีย มีทั้งชาย หญิง และเด็ก รวมถึงไม้กางเขน ลูกประคำ เหรียญที่มีภาพทางศาสนา กล้องยาสูบ เครื่องแก้ว เลนส์แว่นตา และเครื่องถ้วยจีน โบราณวัตถุเหล่านี้เก็บรักษาที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เจ้าสามพระยา

เมื่อ 2 เมษายน พ.ศ. 2538 สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา เสด็จเป็นประธานเปิดแหล่งโบราณคดีแห่งนี้ หลังน้ำท่วมใหญ่ พ.ศ. 2554 โครงกระดูกจริงเสียหายมาก กรมศิลปากรจึงทำโครงกระดูกเรซินจัดแสดงแทน ส่วนของจริงเก็บไว้ที่พิพิธภัณฑ์

ร่องรอยของชาวโปรตุเกสยังอยู่ในชีวิตประจำวันของคนไทย นักวิชาการท้องถิ่นยกตัวอย่างขนมอย่างฝอยทอง และคำยืมอย่างคำว่าปังในขนมปัง กับคำว่าสบู่