หน้าแรก › พงศาวดาร › ประกาศอิสรภาพที่เมืองแครง พ.ศ. 2127 ในพงศาวดารแต่ละฉบับ

ประกาศอิสรภาพที่เมืองแครง พ.ศ. 2127 ในพงศาวดารแต่ละฉบับ

การประกาศอิสรภาพที่เมืองแครงใน พ.ศ. 2127 (ค.ศ. 1584) เป็นจุดที่กรุงศรีอยุธยาพ้นจากการเป็นประเทศราชของหงสาวดี ภาพสมเด็จพระนเรศวรทรงหลั่งน้ำลงบนแผ่นดินเป็นที่จดจำของคนไทย แต่เมื่อเปิดพงศาวดารแต่ละฉบับ จะพบว่ารายละเอียดของเหตุการณ์นี้ต่างกันมาก

แต่ละฉบับเล่าว่าอย่างไร

แหล่ง	เล่าว่า (สรุปความ)
พระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐ	บันทึกสั้นๆ ใน จ.ศ. 946 ว่าพระนเรศวรที่พิษณุโลกทรงทราบว่าหงสาวดีกับอังวะเป็นศึกกันแล้วยกทัพออกไป พร้อมลางร้ายเรื่องช้างสำคัญงาหลุด ไม่กล่าวถึงเมืองแครง พระมหาเถรคันฉ่อง หรือการหลั่งน้ำ
ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ (ข้อความฉบับหมอบรัดเลย์)	ลงศักราช 926 เล่าว่าทัพถึงเมืองแครงวันพฤหัสบดี ขึ้น 10 ค่ำ เดือน 6 พระมหาเถรคันฉ่องพาพระยาเกียรติ พระยารามเข้าเฝ้า พระองค์หลั่งน้ำจากสุวรรณภิงคารลงบนแผ่นดิน แล้วทรงยิงสุรกรรมาตกจากคอช้างที่แม่น้ำสะโตง
พงศาวดารพม่า (มหายาสะวิน/ฉบับหอแก้ว)	พระเจ้านันทบุเรงยกไปอังวะราว 25 มีนาคม ค.ศ. 1584 ทัพสยามถึงใกล้หงสาวดีราว 24 เมษายน นักประวัติศาสตร์ที่ใช้หลักฐานนี้สรุปว่าไม่ได้ยกต่อไปอังวะ เมื่อทัพสยามถอยกลับ หงสาวดีส่งทัพตามตีและเตรียมทัพใหญ่มาปราบ
บันทึกของวัน วลีต (ตามการวิเคราะห์ของไมเคิล วิกเกอรี)	เล่าว่าพระนเรศวรยกทัพเข้าไปในพม่าแล้วถอยกลับโดยมีทัพตามตี แต่ลำดับเหตุการณ์ปนกับการไล่ตามในศึกครั้งหลัง จึงใช้กำหนดวันเวลาได้ยาก

ภาพรวมของเหตุการณ์

หลังเสียกรุงใน พ.ศ. 2112 กรุงศรีอยุธยาอยู่ใต้อำนาจหงสาวดีราว 15 ปี เมื่อเมืองอังวะแข็งเมืองต่อพระเจ้านันทบุเรง ฝ่ายหงสาวดีเรียกทัพจากเมืองประเทศราชไปช่วย สมเด็จพระนเรศวรซึ่งขณะนั้นเป็นพระมหาอุปราชครองเมืองพิษณุโลกจึงยกทัพขึ้นไปทางดินแดนมอญ

หลักฐานทั้งไทยและพม่ายืนยันว่าหลังปีนั้นกรุงศรีอยุธยากับหงสาวดีเป็นศึกกันเกือบทุกปี ส่วนที่ต่างกันคือรายละเอียดว่าเกิดอะไรขึ้นระหว่างทาง และพระนเรศวรประกาศตัดไมตรีอย่างไร

ฉบับหลวงประเสริฐ: บันทึกสั้นๆ ไม่มีฉากหลั่งน้ำ

พงศาวดารฉบับเก่าที่สุดบันทึกเรื่องนี้ไว้ใน จ.ศ. 946 เพียงไม่กี่บรรทัด ว่าพระนเรศวรซึ่งประทับที่พิษณุโลกทรงทราบว่าหงสาวดีกับอังวะเป็นศึกกัน แล้วจึงยกทัพออกไป ข้อความเดียวกันบันทึกลางร้ายเมื่อช้างสำคัญสองเชือกชนกันจนงาหลุด โหรทูลทัดทาน แต่ก็ยังเสด็จยกทัพ

ฉบับนี้ไม่ได้เล่าถึงเมืองแครง พระมหาเถรคันฉ่อง หรือการหลั่งน้ำประกาศอิสรภาพ ความเงียบนี้ไม่ได้แปลว่าเหตุการณ์ไม่เกิด เพราะฉบับหลวงประเสริฐเขียนย่อมากทุกตอน แต่ทำให้รู้ว่าฉากที่เราคุ้นเคยมาจากพงศาวดารรุ่นหลัง

ฉบับสมัยรัตนโกสินทร์: ฉากที่คนไทยคุ้นเคย

พระราชพงศาวดารที่ชำระสมัยรัตนโกสินทร์ เช่น ข้อความฉบับที่หมอบรัดเลย์พิมพ์ ซึ่งอยู่ในสายเดียวกับฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ เล่าละเอียดกว่ามาก ทัพหลวงถึงเมืองแครงในวันพฤหัสบดี ขึ้น 10 ค่ำ เดือน 6 ตกค่ำพระมหาเถรคันฉ่องพาพระยาเกียรติกับพระยารามเข้าเฝ้า ทูลเรื่องแผนของฝ่ายหงสาวดีที่จะทำร้ายพระองค์

พระนเรศวรจึงทรงถือสุวรรณภิงคาร หรือคนโทน้ำทองคำ หลั่งน้ำลงบนแผ่นดินประกาศว่ากรุงศรีอยุธยาขาดไมตรีจากหงสาวดี แล้วถอยทัพพร้อมผู้คน เมื่อทัพหงสาวดีตามมาถึงแม่น้ำสะโตง พระองค์ทรงยิงปืนข้ามแม่น้ำถูกสุรกรรมาแม่ทัพหน้าตกจากคอช้าง

ข้อสังเกตคือฉบับนี้ลงศักราช 926 ต่างจากฉบับหลวงประเสริฐราว 20 ปี ศักราชในพงศาวดารชุดนี้คลาดเคลื่อนหลายตอน นักประวัติศาสตร์จึงใช้ปีจากฉบับหลวงประเสริฐเป็นหลัก

มุมมองจากพงศาวดารพม่า

พงศาวดารพม่าเล่าจากฝั่งหงสาวดีว่า พระเจ้านันทบุเรงยกทัพไปปราบอังวะเมื่อปลายเดือนมีนาคม ค.ศ. 1584 โดยให้พระมหาอุปราชารักษาหงสาวดี ส่วนทัพสยามมาถึงใกล้หงสาวดีราวปลายเดือนเมษายน นักประวัติศาสตร์ที่ใช้หลักฐานฝ่ายพม่าสรุปว่าทัพสยามไม่ได้ยกต่อไปช่วยรบที่อังวะ

เมื่อศึกอังวะจบลงเร็ว ทัพสยามก็ถอยกลับ ฝ่ายหงสาวดีส่งทัพตามตี และต่อมาส่งทัพใหญ่ลงมาปราบกรุงศรีอยุธยา ภาพจากฝั่งพม่าจึงเป็นเรื่องของเมืองขึ้นที่ไม่ทำตามคำสั่งแล้วแยกตัวออกไป

อ่านเรื่องนี้อย่างไร

แก่นของเรื่องที่หลักฐานหลายฝ่ายสอดคล้องกันคือ ใน พ.ศ. 2127 ทัพของพระนเรศวรขึ้นไปถึงดินแดนมอญ แล้วถอยกลับพร้อมแยกตัวจากหงสาวดี ตามการคำนวณวันจากฝ่ายไทย การประกาศตัดไมตรีตรงกับราวต้นเดือนพฤษภาคม ค.ศ. 1584 ส่วนรายละเอียดอย่างพระมหาเถรคันฉ่องหรือการหลั่งน้ำ ปรากฏในพงศาวดารที่เรียบเรียงภายหลังนับร้อยปี

มีบทความในนิตยสารศิลปวัฒนธรรมตั้งคำถามว่าฉากประกาศอิสรภาพเป็นเรื่องที่ชำระขึ้นสมัยรัตนโกสินทร์หรือไม่ การตั้งคำถามแบบนี้ไม่ได้ลดความสำคัญของเหตุการณ์ แต่ช่วยให้เราแยกได้ว่าส่วนใดเป็นข้อเท็จจริงหลัก และส่วนใดเป็นการเล่าเรื่องให้มีชีวิต

เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง

ฉากที่เมืองแครงชำระขึ้นภายหลังหรือไม่: ฉบับหลวงประเสริฐไม่มีฉากหลั่งน้ำและพระมหาเถรคันฉ่อง ซึ่งปรากฏในฉบับสมัยรัตนโกสินทร์ บางฝ่ายเห็นว่าเป็นการเติมความ บางฝ่ายเห็นว่าฉบับหลวงประเสริฐย่อมากจึงไม่ได้บันทึกไว้
เจตนาของการยกทัพ: ฉบับหลวงประเสริฐเล่าเพียงว่ายกไปในคราวที่หงสาวดีกับอังวะเป็นศึกกัน พงศาวดารไทยชั้นหลังเน้นว่าฝ่ายหงสาวดีวางแผนทำร้ายพระองค์ ส่วนหลักฐานฝ่ายพม่าให้ภาพว่าทัพสยามไม่ได้ไปช่วยตามคำสั่ง
วันที่: ฝ่ายไทยระบุเดือน 6 ซึ่งคำนวณได้ราวต้นพฤษภาคม ค.ศ. 1584 ส่วนพงศาวดารพม่าระบุว่าทัพสยามถึงใกล้หงสาวดีราว 24 เมษายน ค.ศ. 1584 ทั้งสองฝ่ายจึงใกล้เคียงกันในระดับเดือน

ดูเส้นทางทัพของเหตุการณ์นี้บนแผนที่

คำถามที่พบบ่อย

พระนเรศวรประกาศอิสรภาพที่ไหน

ตามพระราชพงศาวดารที่ชำระสมัยรัตนโกสินทร์ ทรงประกาศที่เมืองแครงในดินแดนมอญ เมื่อ พ.ศ. 2127 (ค.ศ. 1584)

การหลั่งน้ำประกาศอิสรภาพมีในพงศาวดารทุกฉบับไหม

ไม่ ฉบับหลวงประเสริฐซึ่งเก่าที่สุดบันทึกสั้นมากและไม่มีฉากนี้ ฉากหลั่งน้ำปรากฏในพงศาวดารที่ชำระสมัยรัตนโกสินทร์

พระแสงปืนต้นข้ามแม่น้ำสะโตงเกี่ยวกับเหตุการณ์นี้อย่างไร

พงศาวดารสมัยรัตนโกสินทร์เล่าว่าระหว่างถอยทัพ พระนเรศวรทรงยิงปืนข้ามแม่น้ำสะโตงถูกสุรกรรมาแม่ทัพหน้าของหงสาวดี ปืนกระบอกนั้นจึงได้นามดังกล่าว

แหล่งอ้างอิง

ปรับปรุงล่าสุด 10 พฤศจิกายน 2569

เวลา	พ.ศ. 2127
แหล่งที่เทียบ	4 แหล่ง