ยกทัพไปเมืองอังวะ และสวรรคตที่เมืองหาง พ.ศ. 2148

ประชวรที่ค่ายทุ่งแก้ว

เมื่อถึงเขตเมืองหาง ทัพหลวงตั้งค่ายที่ทุ่งแก้ว พระนเรศวรทรงพระประชวรด้วยโรคที่พงศาวดารเรียกว่าหัวระลอก ซึ่งมักอธิบายว่าเป็นฝีขึ้นที่พระพักตร์ พระอาการทรุดหนักอย่างรวดเร็ว สมเด็จพระเอกาทศรถเสด็จมาทันเฝ้าก่อนสวรรคต

พระนเรศวรเสด็จสวรรคตเมื่อวันที่ 25 เมษายน พ.ศ. 2148 (ค.ศ. 1605) พระชนมพรรษาราว 49–50 พรรษา วันที่นี้คำนวณจากวันจันทร์ ขึ้น 8 ค่ำ เดือน 6 จุลศักราช 967 ส่วนงานเขียนรุ่นเก่าบางเล่มเคยระบุเป็นเดือนมิถุนายน ค.ศ. 1604

หลังสวรรคต

สมเด็จพระเอกาทศรถทรงยกเลิกการศึก และอัญเชิญพระบรมศพกลับกรุงศรีอยุธยา แล้วเสด็จขึ้นครองราชย์สืบต่อ สถานที่ถวายพระเพลิงพระบรมศพในกรุงศรีอยุธยามีหลายข้อสันนิษฐาน เช่น วัดวรเชษฐารามในเกาะเมือง วัดวรเชตุเทพบำรุงนอกเกาะ และวัดศพสวรรค์

ขณะเดียวกัน ชาวไทใหญ่มีคติที่เล่าสืบกันว่าพระบรมอัฐิส่วนหนึ่งบรรจุอยู่ในสถูปที่เมืองโต๋นในรัฐฉาน

เมืองหางอยู่ที่ไหน

ข้อสันนิษฐานหลักมีสามแห่ง แห่งแรกคือเขตอำเภอฝาง จังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งปรากฏในงานเขียนรุ่นเก่าและสารานุกรมภาษาอังกฤษ แห่งที่สองคืออำเภอเวียงแหง ซึ่งมีตำบลชื่อเมืองแหง และนักประวัติศาสตร์บางท่านเสนอโดยอ้างเอกสารพม่า แห่งที่สามคือเมืองหางในรัฐฉานของเมียนมา ตรงข้ามอำเภอเชียงดาว ทางเหนือของด่านกิ่วผาวอก

ที่ตำบลเมืองหาง อำเภอเมืองโต๋น มีสถูปที่ชาวบ้านเชื่อว่าเป็นที่สวรรคต สถูปเดิมถูกทำลาย และมีการสร้างขึ้นใหม่ระหว่าง พ.ศ. 2561–2565 งานวิจัยของมหาวิทยาลัยนเรศวรที่ตีพิมพ์ใน พ.ศ. 2567 ซึ่งเก็บคำบอกเล่าของชาวไทใหญ่ สรุปว่าสถานที่สวรรคตคือเมืองหาง ไม่ใช่เวียงแหง

อ่านเส้นทางบนแผนที่

เส้นบนแผนที่ลากจากกรุงศรีอยุธยา ผ่านป่าโมก กำแพงเพชร เชียงใหม่ ไปถึงเมืองหาง จุดเมืองหางใช้ข้อสันนิษฐานในรัฐฉานเป็นจุดหลัก และวางไว้โดยประมาณเพราะยังไม่มีพิกัดที่เผยแพร่อย่างเป็นทางการ ส่วนฝางและเวียงแหงอธิบายไว้ในหัวข้อข้อถกเถียง