หน้าแรก › สถานที่ › วัดวรเชษฐ์นอกเกาะ
วัดวรเชษฐ์นอกเกาะ (วัดวรเชตุเทพบำรุง) ปรางค์กลางทุ่งกับปริศนาที่ถวายพระเพลิงพระนเรศวร
วัดวรเชษฐ์นอกเกาะ หรือวัดวรเชตุเทพบำรุง ตั้งอยู่กลางทุ่งประเชดทางตะวันตกนอกเกาะเมืองอยุธยา ปรางค์ประธานขนาดใหญ่ของวัดเป็นจุดสังเกตกลางทุ่งมาหลายร้อยปี ป้ายกรมศิลปากรระบุว่าสมเด็จพระเอกาทศรถทรงสร้างวัดนี้อุทิศถวายสมเด็จพระนเรศวร และนักประวัติศาสตร์บางท่านเห็นว่าที่นี่คือที่ถวายพระเพลิงพระบรมศพ แต่เรื่องนี้ยังไม่มีข้อยุติ
ที่นี่ในแต่ละยุค
ยังไม่พบหลักฐานว่ามีวัดนี้ พื้นที่เป็นทุ่งนากว้างทางตะวันตกของพระนคร ซึ่งต่อมาเรียกว่าทุ่งประเชด
พงศาวดารกล่าวถึงทุ่งวัดวรเชษฐ์หรือทุ่งประเชดว่าเป็นที่ตั้งค่ายของทัพหงสาวดีในศึก พ.ศ. 2106–2107 เมื่อพระนเรศวรเสด็จสวรรคตใน พ.ศ. 2148 สมเด็จพระเอกาทศรถโปรดให้ถวายพระเพลิงและสร้างพระอารามสำหรับพระสงฆ์ฝ่ายอรัญวาสี ป้ายกรมศิลปากรที่วัดนี้ระบุว่าทรงสร้างวัดใน พ.ศ. 2148 อุทิศถวายพระนเรศวร แต่ป้ายแบบเดียวกันก็มีที่วัดวรเชษฐารามในเกาะ จึงยังสรุปไม่ได้ว่าที่ใดคือที่ถวายพระเพลิง
วัดใหญ่กลางทุ่งนอกพระนคร ปรางค์ประธานมีรูปแบบใกล้เคียงวัดไชยวัฒนาราม (สร้าง พ.ศ. 2173) และแผนที่ของแกมป์เฟอร์ (ค.ศ. 1690) แสดงว่าวัดอยู่ห่างแม่น้ำราว 1,500 เมตร
ช่วงอยุธยาตอนปลายมีการขยายราวบันไดและฐานปรางค์ ปลาย พ.ศ. 2309 ทัพพม่าตั้งค่ายที่บ้านป้อมย่านนี้เพื่อยิงปืนใหญ่เข้าพระนคร เมื่อกรุงแตก พ.ศ. 2310 วัดถูกทิ้งร้าง
กรมศิลปากรบูรณะปรางค์และเจดีย์ หลัง พ.ศ. 2551 มีการจัดตั้งวัดขึ้นใหม่ และได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาใน พ.ศ. 2556 มีศาลสมเด็จพระนเรศวร ผู้คนมาสักการะในฐานะหนึ่งในที่ที่อาจถวายพระเพลิงพระองค์
ความเป็นมาและชื่อที่ชวนสับสน
วัดนี้ตั้งอยู่กลางทุ่งนากว้างทางตะวันตกของเกาะเมือง ซึ่งเรียกกันว่าทุ่งประเชดหรือทุ่งวรเชษฐ์ ในสมัยอยุธยามีคลองวัดป้อมเชื่อมจากวัดไปยังแม่น้ำ ทำให้เดินทางมาถึงวัดได้ทางเรือ
ชื่อของวัดเป็นที่มาของความสับสนมาก เพราะทั้งวัดนี้และวัดในเกาะเมืองต่างเคยถูกเรียกว่าวัดวรเชษฐ์หรือวัดวรเชตุเทพบำรุงในเอกสารต่างๆ ปัจจุบันจึงนิยมเรียกวัดนี้ว่าวัดวรเชษฐ์นอกเกาะ และเรียกวัดในเกาะว่าวัดวรเชษฐาราม
ไม่พบหลักฐานว่าวัดสร้างเมื่อใด พงศาวดารที่ ayutthaya-history.com อ้างจากฉบับแปลของคุชแมนกล่าวถึงทุ่งวัดวรเชษฐ์ว่าเป็นที่ตั้งค่ายของทัพหงสาวดีในศึก พ.ศ. 2106–2107 ส่วนข้อมูลของการท่องเที่ยวจังหวัดระบุว่าอาคารสร้างในอยุธยาตอนกลางและบูรณะในอยุธยาตอนปลาย
วัดนี้กับการถวายพระเพลิงพระนเรศวร
สมเด็จพระนเรศวรเสด็จสวรรคตเมื่อวันที่ 25 เมษายน พ.ศ. 2148 (ค.ศ. 1605) ที่เมืองหาง พระราชพงศาวดารเล่าว่าสมเด็จพระเอกาทศรถทรงจัดงานพระบรมศพอย่างยิ่งใหญ่ แล้วสร้างพระอารามที่มีพระมหาสถูป วิหาร กุฏิ และพระไตรปิฎกครบชุด สำหรับพระสงฆ์ฝ่ายอรัญวาสี แต่ไม่ได้บอกชื่อวัด
ฝ่ายที่เห็นว่าคือวัดนี้ เช่น น. ณ ปากน้ำ (ประยูร อุลุชาฎะ) ชี้ว่าคำว่าอรัญวาสีหมายถึงวัดป่านอกเมือง ซึ่งเหมาะกับทำเลกลางทุ่ง และวัดนี้ใหญ่โตกว่าวัดในเกาะมาก ผู้ศึกษาจาก ayutthaya-history.com ก็เห็นว่าคำบรรยายในพงศาวดารเข้ากับวัดนี้มากกว่า ส่วนบทความในนิตยสารศิลปวัฒนธรรมที่อิงงานของกำพล จำปาพันธ์ มองว่าพื้นที่กลางทุ่งรองรับผู้คนจำนวนมากในงานพระบรมศพได้สมเหตุสมผลกว่า
ฝ่ายที่ไม่เห็นด้วยชี้ว่าทุ่งวัดวรเชษฐ์ปรากฏในพงศาวดารตั้งแต่ราว 40 ปีก่อนพระนเรศวรสวรรคต แปลว่าวัดอาจมีอยู่ก่อนแล้ว และก่อนรัชกาลพระเจ้าปราสาททองยังไม่พบบันทึกการถวายพระเพลิงกษัตริย์นอกเกาะเมือง ส่วนเอกสารคำให้การขุนหลวงหาวัดก็ระบุอีกวัดหนึ่ง คือวัดศพสวรรค์
ป้ายของกรมศิลปากรที่วัดนี้ ตามที่ผู้จัดการออนไลน์รายงานไว้เมื่อ พ.ศ. 2550 ยอมรับว่าเรื่องที่ถวายพระเพลิงและที่บรรจุพระบรมอัฐิยังคลุมเครือ และระบุชัดไม่ได้ว่าเป็นที่ใด จึงควรมองวัดนี้ว่าเป็นผู้ท้าชิงที่มีเหตุผลน่ารับฟัง ไม่ใช่คำตอบสุดท้าย
เรื่องเล่าจากบันทึกของชาวฮอลันดา
อีกเรื่องที่ทำให้วัดนี้น่าสนใจมาจากบันทึกของเยเรเมียส ฟาน ฟลีต หัวหน้าสถานีการค้าของบริษัทอินเดียตะวันออกของฮอลันดา วันที่ 10 ธันวาคม ค.ศ. 1636 (พ.ศ. 2179) พนักงานชาวฮอลันดากลุ่มหนึ่งไปเที่ยวพักผ่อนที่สถานที่ชื่อ Boeretiet ฝั่งตรงข้ามแม่น้ำจากวังหลัง แล้วเกิดวิวาทกับข้าในวังจนถูกจับตัว
พระเจ้าปราสาททองทรงตัดสินลงโทษถึงชีวิต ฟาน ฟลีตต้องเข้าไปขอพระราชทานอภัยโทษ ชาวฮอลันดาจึงได้รับการปล่อยตัว ผู้ศึกษาจาก ayutthaya-history.com สันนิษฐานว่าชื่อ Boeretiet อาจเพี้ยนมาจากคำว่าวรเชษฐ์ ถ้าเป็นเช่นนั้นจริง ก็เป็นภาพชีวิตรอบวัดนี้ราว 30 ปีหลังพระนเรศวรสวรรคต
วัดวรเชษฐ์นอกเกาะในแต่ละยุค
ลองไล่ดูว่าวัดกลางทุ่งแห่งนี้มีความหมายอย่างไรในแต่ละยุคบนแผนที่
- แรกสร้างกรุง (พ.ศ. 1893–2031): ยังไม่พบหลักฐานว่ามีวัดนี้ พื้นที่เป็นทุ่งนากว้างทางตะวันตกของพระนคร
- สมัยพระนเรศวร (พ.ศ. 2091–2148): ทุ่งวัดวรเชษฐ์เป็นที่ตั้งค่ายทัพหงสาวดีในศึก พ.ศ. 2106–2107 และหลังพระนเรศวรสวรรคตใน พ.ศ. 2148 ป้ายกรมศิลปากรระบุว่าสมเด็จพระเอกาทศรถทรงสร้างวัดนี้อุทิศถวายพระองค์ ซึ่งยังเป็นข้อถกเถียง
- สมัยพระนารายณ์ (พ.ศ. 2199–2231): วัดใหญ่กลางทุ่งนอกพระนคร ปรางค์ประธานมีรูปแบบใกล้เคียงวัดไชยวัฒนาราม และแผนที่ของแกมป์เฟอร์ ค.ศ. 1690 ยังแสดงวัดนี้
- เสียกรุงครั้งที่ 2 (พ.ศ. 2310): ปลาย พ.ศ. 2309 ทัพพม่าตั้งค่ายที่บ้านป้อมย่านนี้เพื่อยิงปืนใหญ่เข้าพระนคร และวัดร้างไปหลังกรุงแตก
- วันนี้: โบราณสถานที่บูรณะแล้ว และมีวัดที่จัดตั้งขึ้นใหม่ข้างซากโบราณสถาน ได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาใน พ.ศ. 2556
สิ่งที่ควรดู
แม้วัดจะอยู่ห่างจากเส้นทางท่องเที่ยวหลัก แต่ซากโบราณสถานค่อนข้างครบและเห็นผังวัดได้ชัด
- ปรางค์ประธานแบบเขมรบนฐานสูงที่มีลานรอบให้เดินเวียนได้ ผู้ศึกษาบางท่านเทียบว่าคล้ายปรางค์วัดไชยวัฒนาราม
- อุโบสถขนาดใหญ่ทางตะวันตกของปรางค์ ที่ยังมีชิ้นส่วนพระพุทธรูปหลงเหลือ รวมทั้งพระเศียรองค์ใหญ่ในสภาพค่อนข้างดี
- เจดีย์สององค์ทางเหนือของปรางค์ องค์หนึ่งเป็นเจดีย์ย่อมุม มีลายปูนปั้นดอกไม้ที่ข้อมูลการท่องเที่ยวจังหวัดเชื่อมโยงกับศิลปะล้านนา
- ศาลสมเด็จพระนเรศวร และอาคารของวัดที่จัดตั้งขึ้นใหม่
การเดินทางและเที่ยวชม
วัดอยู่นอกเกาะเมืองทางตะวันตก ข้ามสะพานแม่น้ำเจ้าพระยาไปตามถนนสายอยุธยา–สุพรรณบุรีไม่ไกล ป้ายทางเข้าอาจสังเกตยาก ควรใช้แผนที่นำทาง การเดินทางที่สะดวกคือรถยนต์ รถจักรยานยนต์ หรือรถสามล้อเหมา
เหมาะจะชมคู่กับวัดวรเชษฐารามในเกาะ แล้วเปรียบเทียบขนาดและทำเลของสองวัดด้วยตาตัวเอง ระหว่างทางยังแวะวัดกษัตราธิราช และวัดไชยวัฒนารามที่มีปรางค์รูปแบบใกล้เคียงกันได้
เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง
- ที่ถวายพระเพลิงพระบรมศพสมเด็จพระนเรศวร: ฝ่ายสนับสนุนวัดนี้ (เช่น น. ณ ปากน้ำ) อ้างคำว่าอรัญวาสี ขนาดที่ใหญ่ และทำเลกลางทุ่งที่รองรับผู้คนได้ ฝ่ายคัดค้านอ้างว่าวัดน่าจะมีอยู่ก่อนแล้วตั้งแต่ราว พ.ศ. 2106 และธรรมเนียมจัดงานพระบรมศพในเขตพระนคร ส่วนอีกสองวัดที่ถูกเสนอคือวัดวรเชษฐารามในเกาะและวัดศพสวรรค์
- อายุของปรางค์: ป้ายระบุ พ.ศ. 2148 แต่ผู้ศึกษาบางท่านเห็นว่ารูปแบบปรางค์ใกล้เคียงสมัยพระเจ้าปราสาททอง และมีร่องรอยการขยายในอยุธยาตอนปลาย
- ชื่อวัด: ทั้งวัดนี้และวัดในเกาะเคยถูกเรียกว่าวัดวรเชษฐ์หรือวัดวรเชตุเทพบำรุง ทำให้ข้อมูลในแหล่งต่างๆ สลับกันได้ง่าย
- Boeretiet ในบันทึกฮอลันดา: เป็นข้อสันนิษฐานว่าคือวัดนี้ ยังไม่มีหลักฐานยืนยัน
ข้อมูลการเที่ยวชม
- วัดอยู่กลางทุ่ง แดดแรงและร่มน้อย ควรมาช่วงเช้าหรือบ่ายแก่
- เป็นทั้งโบราณสถานและวัดที่มีพระจำพรรษา แต่งกายสุภาพ ไม่ปีนปรางค์หรือเจดีย์
- ถ้านำดอกไม้ธูปเทียนมาสักการะที่ศาล ควรใช้จุดที่วัดจัดไว้
คำถามที่พบบ่อย
วัดวรเชษฐ์นอกเกาะกับวัดวรเชษฐารามต่างกันอย่างไร
วัดวรเชษฐ์นอกเกาะ (วัดวรเชตุเทพบำรุง) อยู่กลางทุ่งประเชดทางตะวันตกนอกเกาะเมือง มีปรางค์เป็นประธาน ส่วนวัดวรเชษฐารามอยู่ในเกาะเมืองหลังพระราชวังหลวง มีเจดีย์ทรงระฆังเป็นประธาน
พระนเรศวรถวายพระเพลิงที่วัดวรเชษฐ์นอกเกาะหรือไม่
ยังไม่มีข้อยุติ นักวิชาการบางท่านเห็นว่าเป็นวัดนี้ แต่ก็มีผู้เสนอวัดวรเชษฐารามในเกาะและวัดศพสวรรค์ และป้ายกรมศิลปากรที่วัดเองก็ยอมรับว่าระบุชัดไม่ได้
ไปวัดวรเชษฐ์นอกเกาะอย่างไร
ข้ามสะพานแม่น้ำเจ้าพระยาออกจากเกาะเมืองไปทางตะวันตก ตามถนนสายอยุธยา–สุพรรณบุรี วัดอยู่ในตำบลบ้านป้อม ใช้รถยนต์หรือรถสามล้อเหมาจะสะดวกที่สุด
- WAT WORACHET - Ayutthaya Historical Research
- WAT WORACHET (วัดวรเชษฐ์) - Ayutthaya Historical Research
- สถานที่ถวายพระเพลิงพระบรมศพสมเด็จพระนเรศวรมหาราชอยู่ที่ไหน - ศิลปวัฒนธรรม
- ที่ปลงพระศพพระนเรศกับวัดวรเชษฐ์ที่ถูกลืม - ผู้จัดการออนไลน์ (2550)
- Wat Worachettharam (out of town) - Go Ayutthaya
- THUNG PRACHET - Ayutthaya Historical Research
ปรับปรุงล่าสุด 10 พฤศจิกายน 2569