หน้าแรก › พงศาวดาร › พระเจ้านันทบุเรงล้อมกรุงศรีอยุธยา พ.ศ. 2129–2130 และเรื่องพระแสงดาบคาบค่าย

พระเจ้านันทบุเรงล้อมกรุงศรีอยุธยา พ.ศ. 2129–2130 และเรื่องพระแสงดาบคาบค่าย

ปลาย พ.ศ. 2129 (ค.ศ. 1586) พระเจ้านันทบุเรงแห่งหงสาวดีเสด็จนำทัพมาล้อมกรุงศรีอยุธยาด้วยพระองค์เอง หวังปราบเมืองที่เพิ่งประกาศอิสรภาพ แต่ล้อมอยู่หลายเดือนก็ต้องถอยกลับ ศึกนี้เป็นที่มาของเรื่องพระนเรศวรปีนค่ายข้าศึก ซึ่งแต่ละฉบับเล่าไม่เหมือนกัน

แต่ละฉบับเล่าว่าอย่างไร

แหล่ง	เล่าว่า (สรุปความ)
พระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐ	จ.ศ. 948 พระเจ้าหงสาวดีตั้งทัพที่ขนอนปากคู พระมหาอุปราชาตั้งที่ขนอนบางตนาว ฝ่ายไทยออกตีหลายจุด ใช้ปืนบนเรือสำเภายิงค่ายข้าศึก มีการรบบนหลังม้า และตีค่ายพระยานครที่ปากน้ำมุทุเลา จนหงสาวดีเลิกทัพ ไม่มีเรื่องปีนค่าย
ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ (ข้อความฉบับหมอบรัดเลย์)	ลงศักราช 932 ทัพหงสาวดียกมาทางนครสวรรค์ ตั้งค่ายหลายแห่ง ล้อมราวหกเดือน พระนเรศวรออกตีค่ายจนลักไวทำมูสิ้นชีวิต และทรงพระแสงดาบนำทหารปีนค่าย ถูกทวนแทงตกลงมาหลายครั้ง สุดท้ายหงสาวดีเลิกทัพเพราะใกล้ฤดูฝน ข้อความไม่ใช้คำว่าคาบ
พงศาวดารพม่า (มหายาสะวิน/ฉบับหอแก้ว)	เริ่มยกทัพ 19 ตุลาคม ค.ศ. 1586 ถึงกรุงศรีอยุธยาราวธันวาคม ทหารล้มตายมากเพราะขาดแคลนตั้งแต่กุมภาพันธ์ ค.ศ. 1587 และเริ่มถอยทัพเมื่อ 20 เมษายน ค.ศ. 1587 โดยถูกตามตีตลอดทาง

ศึกใหญ่ที่สุดหลังประกาศอิสรภาพ

หลังเหตุการณ์ที่เมืองแครง หงสาวดีส่งทัพมาแทบทุกปี แต่ครั้งนี้พระเจ้านันทบุเรงยกมาเอง พร้อมทัพของพระมหาอุปราชาและเจ้าเมืองประเทศราชหลายเมือง ฝ่ายกรุงศรีอยุธยาเลือกตั้งรับในเกาะเมืองที่มีแม่น้ำล้อมรอบ แล้วส่งกองทหารออกตีค่ายข้าศึกเป็นระยะ

ระหว่างศึกนี้วังจันทรเกษมซึ่งเป็นที่ประทับของพระนเรศวรใช้เป็นที่บัญชาการรบ หลักฐานไทยและพม่าตรงกันว่าการล้อมครั้งนี้ไม่สำเร็จ ฝ่ายหงสาวดีเสียกำลังพลมาก และถอยทัพกลับก่อนฤดูน้ำหลาก

ฉบับหลวงประเสริฐ: ปืนบนเรือสำเภาและการรบบนหลังม้า

ฉบับหลวงประเสริฐบันทึกไว้ใน จ.ศ. 948 ว่าพระเจ้าหงสาวดียกมาตั้งทัพที่ขนอนปากคู ส่วนพระมหาอุปราชาตั้งที่ขนอนบางตนาว ฝ่ายไทยออกตีทัพข้าศึกหลายจุดจนต้องถอย และเอาปืนขึ้นเรือสำเภายิงค่ายของฝ่ายหงสาวดี

ข้อความยังเล่าถึงการรบบนหลังม้าที่ทรงฟันข้าศึกด้วยพระองค์เองจำนวนมาก และการตีค่ายพระยานครที่ปากน้ำมุทุเลา จนพระเจ้าหงสาวดีต้องเลิกทัพกลับ ฉบับนี้ไม่มีเรื่องการปีนค่ายโดยคาบพระแสงดาบ

ฉบับสมัยรัตนโกสินทร์: ลักไวทำมูและการปีนค่าย

ข้อความฉบับที่หมอบรัดเลย์พิมพ์ ซึ่งอยู่ในสายเดียวกับฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ เล่าศึกนี้ยาวกว่ามาก และลงศักราช 932 ตามการนับของฉบับนี้ ทัพหงสาวดียกลงมาทางนครสวรรค์ ข้อความกล่าวถึงค่ายของฝ่ายหงสาวดีหลายแห่ง เช่น ขนอนปากคู บางปะหัน และกุ่มดอง และระบุว่าล้อมพระนครอยู่ราวหกเดือน

พระนเรศวรเสด็จออกตีค่ายข้าศึกหลายครั้ง ครั้งหนึ่งทรงต่อสู้ด้วยพระแสงทวนกับลักไวทำมู แม่ทัพฝ่ายหงสาวดีที่เข้ามาหมายจับพระองค์ จนลักไวทำมูสิ้นชีวิต อีกครั้งหนึ่งทรงถือพระแสงดาบนำทหารปีนค่ายข้าศึก แต่ถูกทหารในค่ายใช้ทวนแทงจนตกลงมาหลายครั้ง สุดท้ายพระเจ้าหงสาวดีเห็นว่าใกล้ฤดูฝนน้ำจะท่วม จึงสั่งเลิกทัพกลับ

ที่มาของชื่อพระแสงดาบคาบค่าย

ในข้อความฉบับหมอบรัดเลย์ไม่ได้ใช้คำว่าคาบ บอกเพียงว่าทรงพระแสงดาบปีนค่ายขึ้นไป ภาพพระนเรศวรคาบดาบไว้ในพระโอษฐ์ขณะปีนค่ายจึงน่าจะมาจากการเล่าเรื่องชั้นหลัง และจากชื่อของพระแสงดาบองค์หนึ่งในเครื่องราชูปโภค

พระแสงดาบคาบค่ายเป็นพระแสงสำคัญที่ใช้ในพระราชพิธีของกรุงรัตนโกสินทร์ เช่น พิธีถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยา มีบทความในนิตยสารศิลปวัฒนธรรมเสนอว่าเครื่องราชูปโภคที่ผูกกับวีรกรรมของพระนเรศวรหลายชิ้นเป็นของที่เกิดขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 1 ผู้อ่านจึงควรแยกพระแสงองค์ที่เห็นในปัจจุบันออกจากเหตุการณ์ในศึก พ.ศ. 2129–2130

ฝ่ายพม่าเล่าว่าอย่างไร

พงศาวดารพม่าบันทึกว่าพระเจ้านันทบุเรงเริ่มยกทัพเมื่อ 19 ตุลาคม ค.ศ. 1586 ทัพมาถึงกรุงศรีอยุธยาราวเดือนธันวาคม แต่ไม่ได้เตรียมการสำหรับการล้อมเมืองที่มีป้อมปราการแข็งแรงเป็นเวลานาน พอถึงเดือนกุมภาพันธ์ ค.ศ. 1587 ทหารล้มตายจำนวนมากเพราะขาดแคลนและตรากตรำ

ฝ่ายพม่าระบุว่าเริ่มถอยทัพเมื่อ 20 เมษายน ค.ศ. 1587 และถูกตามตีตลอดทาง เหลือทหารกลับไปได้เพียงส่วนน้อย แม้รายละเอียดจะต่างกัน แต่ทั้งสองฝ่ายตรงกันว่านี่คือความล้มเหลวครั้งใหญ่ของหงสาวดี

เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง

พระนเรศวรคาบดาบปีนค่ายจริงหรือ: ฉบับหลวงประเสริฐไม่มีเรื่องนี้ ข้อความฉบับหมอบรัดเลย์เล่าว่าทรงถือพระแสงดาบปีนค่ายแต่ไม่ได้บอกว่าคาบ รายละเอียดเรื่องคาบดาบจึงน่าจะมาจากการเล่าชั้นหลังและชื่อของพระแสงดาบ
ระยะเวลาการล้อม: ข้อความฉบับหมอบรัดเลย์ว่าราวหกเดือน หนังสือของสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพว่าราวห้าเดือน ส่วนพงศาวดารพม่าให้ภาพว่าทัพมาถึงราวธันวาคม ค.ศ. 1586 และถอยเมื่อ 20 เมษายน ค.ศ. 1587
ที่ตั้งค่ายหลวง: ฉบับหลวงประเสริฐระบุขนอนปากคู ส่วนฉบับสมัยรัตนโกสินทร์กล่าวถึงค่ายหลายแห่ง รวมถึงบางปะหันและกุ่มดอง จึงยังต้องอาศัยการศึกษาภูมิประเทศประกอบ

ดูเส้นทางทัพของเหตุการณ์นี้บนแผนที่

คำถามที่พบบ่อย

พระเจ้านันทบุเรงล้อมกรุงศรีอยุธยานานเท่าไร

หลักฐานต่างกันเล็กน้อย พงศาวดารไทยสมัยรัตนโกสินทร์ว่าราวหกเดือน ส่วนพงศาวดารพม่าระบุว่ามาถึงราวธันวาคม ค.ศ. 1586 และเริ่มถอยเมื่อ 20 เมษายน ค.ศ. 1587

พระแสงดาบคาบค่ายคืออะไร

เป็นพระแสงดาบในเครื่องราชูปโภคที่ใช้ในพระราชพิธีสำคัญของกรุงรัตนโกสินทร์ ชื่อนี้ผูกกับเรื่องเล่าว่าพระนเรศวรคาบดาบปีนค่ายข้าศึกในศึกพระเจ้านันทบุเรง

ทำไมหงสาวดีตีกรุงศรีอยุธยาไม่สำเร็จ

พงศาวดารพม่าว่าทัพไม่ได้เตรียมการล้อมเมืองที่แข็งแรงเป็นเวลานาน ขาดแคลนจนทหารล้มตายมาก ส่วนพงศาวดารไทยเน้นการออกตีค่ายของฝ่ายไทยและฤดูน้ำหลากที่ใกล้เข้ามา

แหล่งอ้างอิง

ปรับปรุงล่าสุด 10 พฤศจิกายน 2569

เวลา	พ.ศ. 2129–2130
แหล่งที่เทียบ	3 แหล่ง