หน้าแรก › พงศาวดาร › ยุทธหัตถี พ.ศ. 2135: พงศาวดารไทย พม่า และบันทึกชาวยุโรปเล่าต่างกันอย่างไร

ยุทธหัตถี พ.ศ. 2135: พงศาวดารไทย พม่า และบันทึกชาวยุโรปเล่าต่างกันอย่างไร

ยุทธหัตถีที่หนองสาหร่ายเป็นเหตุการณ์ที่โด่งดังที่สุดในพระราชประวัติของสมเด็จพระนเรศวร หลักฐานทุกฝ่ายยอมรับตรงกันว่าพระมหาอุปราชาแห่งหงสาวดีสิ้นพระชนม์ในศึกนี้และทัพหงสาวดีต้องถอยกลับ แต่สิ้นพระชนม์อย่างไรนั้น แต่ละฉบับเล่าต่างกันจนน่าสนใจ

แต่ละฉบับเล่าว่าอย่างไร

แหล่ง	เล่าว่า (สรุปความ)
พระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐ	วันจันทร์ แรม 2 ค่ำ เดือนยี่ จ.ศ. 954 ในฤกษ์ที่ไม่ดีนัก พระนเรศวรทรงช้างพระยาไชยานุภาพรบกับพระมหาอุปราชาที่หนองสาหร่าย ทรงบาดเจ็บที่พระกรขวาเล็กน้อย พระมาลาของพระมหาอุปราชาหลุดแล้วสิ้นพระชนม์บนคอช้าง ไม่มีบทท้าชนช้าง
ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ (ข้อความฉบับหมอบรัดเลย์)	ลงศักราช 941 ช้างทรงไล่ข้าศึกจนเข้ากลางทัพ พระนเรศวรตรัสเชิญพระมหาอุปราชาออกมาทำยุทธหัตถี ทรงเบี่ยงพระมาลาหลบของ้าว แล้วฟันต้องพระอังสาขวาจนสิ้นพระชนม์ พระเอกาทศรถทรงฟันมางจาชะโรสิ้นชีวิต
พงศาวดารพม่า (มหายาสะวิน/ฉบับหอแก้ว)	ไม่มีการท้าดวล ช้างตกมันของแม่ทัพพม่าพุ่งชนช้างของพระมหาอุปราชา แล้วพระนเรศวรทรงยิงปืนระยะใกล้ถูกพระมหาอุปราชาบาดเจ็บสาหัส ลงวันที่ 8 มกราคม ค.ศ. 1593 และว่าฝ่ายพม่าถอยทัพเอง
บันทึกของวัน วลีต	ไม่มีการท้าดวล ช้างทรงตื่นกลัวจนพระนเรศวรทรงอธิษฐานและประพรมน้ำมนต์ ช้างจึงพุ่งเข้าชน พระองค์ทรงใช้ขอช้างฟาดและหอกแทงพระมหาอุปราชา ฉบับย่ออีกสำนวนว่าแทงด้วยหอกและยึดช้างได้
บันทึกชาวโปรตุเกสและสเปน	เล่าต่างกันไป ฌาก เดอ กูตร์ว่าพระนเรศวรต้องกระสุนที่พระกรและพระมหาอุปราชาถูกหอกแทงที่พระศอ จดหมายของปิเมนตาว่าถูกลูกปืน ส่วนโบคาร์โรว่ามีการท้ารบและทหารโปรตุเกสเป็นผู้ยิง

สิ่งที่ทุกฝ่ายตรงกัน

ปลาย พ.ศ. 2135 ตามการนับแบบเดิม หรือต้น ค.ศ. 1593 พระมหาอุปราชา (มังกะยอชวา) โอรสของพระเจ้านันทบุเรง ยกทัพใหญ่มาตีกรุงศรีอยุธยา ทัพสองฝ่ายปะทะกันแถบตะวันตกของพระนคร พระมหาอุปราชาสิ้นพระชนม์บนหลังช้าง และทัพหงสาวดีถอยกลับ นี่เป็นครั้งสุดท้ายที่พระเจ้านันทบุเรงส่งทัพใหญ่มาตีกรุงศรีอยุธยา

จุดที่หลักฐานไม่ตรงกันมีสามเรื่อง คือ มีการท้าชนช้างอย่างเป็นพิธีหรือไม่ พระมหาอุปราชาสิ้นพระชนม์เพราะอาวุธอะไร และศึกเกิดวันไหน

ฉบับหลวงประเสริฐ: บันทึกแบบโหร

ฉบับหลวงประเสริฐบันทึกว่าในวันจันทร์ แรม 2 ค่ำ เดือนยี่ จ.ศ. 954 สมเด็จพระนเรศวรทรงช้างพระยาไชยานุภาพออกรบกับพระมหาอุปราชาที่หนองสาหร่าย และจดไว้ด้วยว่าฤกษ์เวลานั้นไม่ดีนัก นักวิชาการบางท่านเห็นว่าผู้เขียนน่าจะเป็นโหรในราชสำนัก จึงใส่ใจวันเวลาและฤกษ์เป็นพิเศษ

ในการรบ พระนเรศวรทรงได้รับบาดเจ็บที่พระกรขวาเล็กน้อย ส่วนพระมาลาของพระมหาอุปราชาหลุด ทรงสวมกลับได้ แล้วสิ้นพระชนม์บนคอช้าง หลังศึก ช้างทรงได้รับพระราชทานชื่อใหม่ว่าเจ้าพระยาปราบหงสา ฉบับนี้ไม่มีบทตรัสท้าชนช้าง

ฉบับสมัยรัตนโกสินทร์: ฉากท้าชนช้าง

พงศาวดารที่ชำระสมัยรัตนโกสินทร์ขยายเรื่องเป็นฉากใหญ่ ข้อความฉบับที่หมอบรัดเลย์พิมพ์เล่าว่าช้างทรงของพระนเรศวรและพระเอกาทศรถไล่ข้าศึกจนเข้าไปกลางทัพ พระนเรศวรตรัสเชิญพระมหาอุปราชาซึ่งประทับอยู่ใต้ร่มไม้ว่า “เชิญออกมาทำยุทธหัตถีด้วยกัน”

เมื่อช้างทั้งสองปะทะกัน พระมหาอุปราชาฟันด้วยของ้าว พระนเรศวรทรงเบี่ยงพระมาลารับจึงไม่ต้องพระองค์ จากนั้นทรงฟันต้องพระอังสาขวาของพระมหาอุปราชาจนซบลงกับคอช้าง ส่วนพระเอกาทศรถทรงฟันมางจาชะโรสิ้นชีวิตบนคอช้าง ฉบับนี้ลงศักราช 941 ซึ่งต่างจากฉบับหลวงประเสริฐถึง 13 ปี

พงศาวดารพม่า: ช้างตกมันและเสียงปืน

พงศาวดารพม่าของอูกาลาและฉบับหอแก้วไม่มีการท้ารบตัวต่อตัว เล่าว่าแม่ทัพพม่าคนหนึ่งขี่ช้างที่กำลังตกมัน เมื่อปลดผ้าปิดตาช้าง ช้างก็พุ่งเข้าชนช้างของพระมหาอุปราชาจนบาดเจ็บ แล้วพระนเรศวรทรงยิงปืนในระยะใกล้ถูกพระมหาอุปราชาบาดเจ็บสาหัส

คนที่นั่งด้านหลังพยุงพระมหาอุปราชาไว้ ฝ่ายไทยจึงคิดว่าการโจมตีไม่ได้ผลและไม่ได้รุกต่อ พงศาวดารพม่าลงวันที่ศึกตรงกับ 8 มกราคม ค.ศ. 1593 และเล่าว่าฝ่ายพม่าตัดสินใจยกทัพกลับเอง

วัน วลีต และบันทึกชาวยุโรป

วัน วลีตซึ่งเขียนราว ค.ศ. 1640 ก็ไม่มีการท้าชนช้าง เล่าว่าช้างทรงของพระนเรศวรตื่นกลัวไม่ยอมเข้ารบ พระองค์ทรงอธิษฐานและประพรมน้ำมนต์ ช้างจึงพุ่งเข้าชน แล้วพระองค์ทรงใช้ขอช้างฟาดและใช้หอกแทงพระมหาอุปราชา

บันทึกชาวยุโรปอื่นๆ ส่วนใหญ่ได้ยินต่อกันมา บางฉบับว่าพระมหาอุปราชาถูกยิงด้วยลูกปืน บางฉบับว่าถูกหอกแทง ฌาก เดอ กูตร์ ซึ่งมาสยามใน ค.ศ. 1595 เล่าว่าพระนเรศวรเองต้องกระสุนที่พระกร ส่วนอันโตนิโอ โบคาร์โรเล่าว่ามีการท้ารบ และทหารโปรตุเกสเป็นผู้ยิง

นักประวัติศาสตร์สรุปว่าอย่างไร

บาเรนด์ ยาน เทอร์เวล (พ.ศ. 2556) เปรียบเทียบหลักฐานราวสิบชิ้น และเห็นว่าการท้าดวลอย่างเป็นพิธีน่าจะเป็นตำนาน ส่วนที่น่าเชื่อถือที่สุดคือการใช้ปืน ซึ่งหลักฐานฝ่ายไทยไม่ค่อยกล่าวถึง เขาเห็นว่าช้างทรงของพระนเรศวรอาจพาพระองค์เข้าใกล้พระมหาอุปราชาโดยไม่ได้ตั้งใจ

อย่างไรก็ดี หลักฐานเกือบทุกฉบับตรงกันว่าพระนเรศวรเข้าถึงตัวแม่ทัพฝ่ายตรงข้ามในระยะประชิด หลังศึก พงศาวดารยังเล่าว่าสมเด็จพระพนรัตน์แห่งวัดป่าแก้วทูลขอพระราชทานอภัยโทษให้แม่ทัพที่ตามเสด็จไม่ทัน ซึ่งเป็นเรื่องที่ผูกกับวัดใหญ่ชัยมงคลจนทุกวันนี้

เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง

มีการท้าชนช้างอย่างเป็นพิธีหรือไม่: ฉบับชำระสมัยรัตนโกสินทร์เล่าว่ามีการตรัสเชิญ แต่ฉบับหลวงประเสริฐ พงศาวดารพม่า และวัน วลีตไม่มี เทอร์เวลเห็นว่าฝ่ายพม่าไม่น่ายอมรับการดวลที่เท่ากับยอมรับฐานะเสมอกัน
อาวุธที่ทำให้พระมหาอุปราชาสิ้นพระชนม์: ฉบับไทยรุ่นหลังว่าของ้าว วัน วลีตว่าหอก พงศาวดารพม่าและบันทึกยุโรปหลายฉบับว่าปืน
วันที่: ฉบับหลวงประเสริฐระบุแรม 2 ค่ำ เดือนยี่ จ.ศ. 954 เดิมคำนวณเป็น 25 มกราคม ต่อมาคำนวณใหม่ได้ 18 มกราคม ค.ศ. 1593 ส่วนพงศาวดารพม่าว่า 8 มกราคม ค.ศ. 1593
สถานที่: ทางราชการถือว่าหนองสาหร่ายอยู่ที่ดอนเจดีย์ จังหวัดสุพรรณบุรี มีผู้เสนอแห่งอื่น เช่น เขตจังหวัดกาญจนบุรี ขณะที่บันทึกยุโรปบางฉบับบรรยายว่าไม่ไกลจากกรุงศรีอยุธยา

ดูเส้นทางทัพของเหตุการณ์นี้บนแผนที่

คำถามที่พบบ่อย

พระมหาอุปราชาสิ้นพระชนม์ด้วยของ้าวหรือปืน

พงศาวดารไทยฉบับรัตนโกสินทร์ว่าถูกพระนเรศวรฟันด้วยของ้าว ส่วนพงศาวดารพม่าและบันทึกยุโรปหลายฉบับว่าถูกยิงด้วยปืน นักประวัติศาสตร์บางท่าน เช่น เทอร์เวล เห็นว่าเรื่องปืนน่าเชื่อถือกว่า

ทำไมวันกองทัพไทยเป็นวันที่ 18 มกราคม

เพราะคำนวณจากวันที่ในฉบับหลวงประเสริฐได้ตรงกับ 18 มกราคม ค.ศ. 1593 คณะรัฐมนตรีจึงมีมติเมื่อ พ.ศ. 2549 ให้เปลี่ยนจากวันที่ 25 มกราคมที่ใช้มาก่อน

มีการท้ากันชนช้างจริงไหม

ฉากตรัสเชิญปรากฏในพงศาวดารที่ชำระสมัยรัตนโกสินทร์ แต่ไม่พบในฉบับหลวงประเสริฐ พงศาวดารพม่า และบันทึกของวัน วลีต จึงยังเป็นข้อถกเถียง

แหล่งอ้างอิง

ปรับปรุงล่าสุด 10 พฤศจิกายน 2569

เวลา	พ.ศ. 2135
แหล่งที่เทียบ	5 แหล่ง