วัดสมณโกฏฐาราม เจดีย์ห้ายอดกับปริศนาวัดของเจ้าพระยาโกษา

เจดีย์ประธานรูปทรงแปลกตา

สิ่งก่อสร้างประธานตั้งอยู่บนฐานสี่เหลี่ยม มียอดใหญ่ตรงกลางและยอดเล็กอีกสี่ยอดที่มุม เป็นผังห้ายอดที่สื่อถึงเขาพระสุเมรุ ป้ายของวัดเรียกว่าปรางค์ แต่ผู้ศึกษาบางท่านเห็นว่ามีลักษณะของเจดีย์มากกว่า มีผู้เปรียบเทียบกับวัดเจ็ดยอดที่เชียงใหม่ ซึ่งก็ยังมีผู้แย้งอยู่

ฐานชั้นล่างมีการย่อมุมยี่สิบมุม และฐานชั้นบนย่อมุมสิบสองมุม ลักษณะนี้ทำให้ผู้ศึกษาสันนิษฐานว่ามีการซ่อมใหญ่ในช่วงปลายกรุง อาจในรัชกาลพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ ทางตะวันออกยังมีเจดีย์ทรงระฆังแบบลังกาบนฐานสามชั้น ส่วนวิหารเหลือเพียงฐานอิฐ และบางส่วนอยู่ใต้ถนนในปัจจุบัน

เกี่ยวข้องกับสมเด็จพระนเรศวรอย่างไร

ไม่มีพงศาวดารหรือบันทึกร่วมสมัยที่เชื่อมวัดนี้กับสมเด็จพระนเรศวร สิ่งที่บอกได้คือ การขุดค้นชี้ว่าเจดีย์ประธานองค์ปัจจุบันสร้างในช่วงปลายสมัยอยุธยาตอนกลาง ซึ่งเป็นช่วงกว้างที่ครอบคลุมยุคของพระองค์ด้วย แต่ไม่รู้ว่าสร้างในรัชกาลใด

ผู้ค้นคว้ารายงานว่าป้ายคำอธิบายที่วัดเคยระบุว่าเจ้าพระยาโกษาเหล็กไปศึกเชียงใหม่ในรัชกาลพระนเรศวร ซึ่งคลาดเคลื่อน เพราะศึก พ.ศ. 2205 อยู่ในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์ ผู้อ่านที่เห็นข้อความแบบนี้จึงควรตรวจสอบปีประกอบเสมอ

วัดสมณโกฏฐารามในแต่ละยุค

จุดเดียวกันบนแผนที่ ผ่านห้ายุค

• แรกสร้างกรุง (พ.ศ. 1893–2031): มีเจดีย์สมัยอยุธยาตอนต้นอยู่แล้ว แต่ไม่รู้ชื่อวัด
• สมัยพระนเรศวร (พ.ศ. 2091–2148): เจดีย์ประธานอาจสร้างในช่วงเวลากว้างๆ นี้ ไม่พบบันทึกเหตุการณ์
• สมัยพระนารายณ์ (พ.ศ. 2199–2231): ป้ายของวัดว่าเจ้าพระยาโกษาเหล็กปฏิสังขรณ์ แต่ยังเป็นข้อถกเถียง
• เสียกรุงครั้งที่ 2 (พ.ศ. 2310): เป็นหนึ่งในห้าวัดที่มีพระมหาธาตุตามเอกสารภูมิสถาน และน่าจะถูกทิ้งร้างหลังกรุงแตก
• วันนี้: วัดที่ยังมีพระสงฆ์ คู่กับซากโบราณสถานที่บูรณะแล้ว

การเที่ยวชม

วัดเปิดให้เข้าชมโดยไม่เก็บค่าเข้า อุโบสถได้รับการบูรณะในช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 20 และอีกครั้งหลังน้ำท่วมใหญ่ พ.ศ. 2554 ส่วนยอดเจดีย์ประธานได้รับการซ่อมอย่างดี วัดอยู่ใกล้วัดกุฎีดาว วัดมเหยงคณ์ และวัดอโยธยา จึงเหมาะจะเที่ยวรวมกันเป็นเส้นทางวัดฝั่งตะวันออกในครึ่งวัน