หน้าแรก › สถานที่ › วัดกษัตราธิราช
วัดกษัตราธิราช วัดริมน้ำฝั่งตะวันตกที่มองข้ามไปยังเกาะเมืองอยุธยา
วัดกษัตราธิราชวรวิหารตั้งอยู่ริมแม่น้ำเจ้าพระยาฝั่งตะวันตก ตรงข้ามเกาะเมืองอยุธยาย่านวังหลังและเจดีย์ศรีสุริโยทัย เดิมชื่อวัดกษัตรา ผู้ศึกษาสันนิษฐานว่าสร้างในสมัยอยุธยาตอนกลาง วัดร้างไปเมื่อเสียกรุง ก่อนได้รับการฟื้นฟูโดยเจ้านายในราชวงศ์จักรี และยังเป็นวัดที่มีพระจำพรรษาจนถึงวันนี้
ที่นี่ในแต่ละยุค
ยังไม่พบหลักฐานว่ามีวัดนี้ ฝั่งตะวันตกของแม่น้ำเป็นทุ่งกว้างที่ต่อมาเรียกว่าทุ่งประเชด
ผู้ศึกษาสันนิษฐานว่าวัดสร้างในอยุธยาตอนกลาง จึงอาจมีอยู่แล้วในยุคนี้ในชื่อวัดกษัตรา ทุ่งประเชดด้านหลังวัดเป็นที่ตั้งค่ายทัพหงสาวดีในศึก พ.ศ. 2106–2107 และฝั่งตรงข้ามแม่น้ำคือที่ถวายพระเพลิงพระศพสมเด็จพระสุริโยทัย พระอัยกีของพระนเรศวร (2091) แต่ยังไม่พบบันทึกเกี่ยวกับตัววัดในรัชกาลพระนเรศวร
วัดกษัตราอยู่ริมน้ำฝั่งตะวันตก ใกล้ท่าข้ามฟากหนึ่งในไม่กี่แห่งที่เชื่อมฝั่งตะวันตกกับเกาะเมือง
ปลาย พ.ศ. 2309 พงศาวดารเล่าว่าโปสุพลา แม่ทัพพม่า ส่งทหารมาตั้งค่ายที่บ้านป้อมเพื่อระดมยิงปืนใหญ่เข้าพระนคร วัดเสียหายหนักและร้างไปเมื่อกรุงแตก พ.ศ. 2310
ต้นกรุงรัตนโกสินทร์มีการฟื้นฟูและเปลี่ยนชื่อเป็นวัดกษัตราธิราช ได้รับยกฐานะเป็นพระอารามหลวงชั้นตรี ชนิดวรวิหาร เมื่อ พ.ศ. 2520 ปรางค์ประธานและพระอุโบสถเป็นจุดเด่น
ความเป็นมาและชื่อวัด
วัดกษัตราธิราชตั้งอยู่ในย่านบ้านป้อม ริมแม่น้ำเจ้าพระยาฝั่งตะวันตก แม่น้ำช่วงนี้คือแนวแม่น้ำลพบุรีเดิมที่โอบเกาะเมือง หน้าวัดจึงหันไปทางย่านวังหลังและเจดีย์ศรีสุริโยทัยบนฝั่งเกาะ ส่วนด้านหลังคือทุ่งประเชดซึ่งเป็นทุ่งกว้างนอกพระนคร
ชื่อเดิมของวัดคือวัดกษัตราหรือวัดกษัตราราม แผนที่กลางคริสต์ศตวรรษที่ 19 เขียนว่าวัดกระสัตตราราม และแผนที่ของพระยาโบราณราชธานินทร์ พ.ศ. 2469 เขียนว่าวัดกษัตรา คำว่ากษัตราชวนให้หลายคนคิดว่าวัดอาจได้รับการอุปถัมภ์จากราชสำนัก แต่ยังไม่พบหลักฐานยืนยันว่าใครเป็นผู้สร้าง
ผู้ศึกษาจาก ayutthaya-history.com สันนิษฐานจากรูปแบบสถาปัตยกรรมว่าวัดสร้างในสมัยอยุธยาตอนกลาง ราว พ.ศ. 2031–2172 อาคารส่วนใหญ่ที่เห็นวันนี้สร้างขึ้นภายหลัง ยกเว้นพระอุโบสถและปรางค์ประธาน
ที่นี่กับยุคสมเด็จพระนเรศวร
ยังไม่พบบันทึกที่กล่าวถึงวัดกษัตราในรัชกาลสมเด็จพระนเรศวรโดยตรง ถ้าการกำหนดอายุว่าเป็นวัดสมัยอยุธยาตอนกลางถูกต้อง วัดก็น่าจะมีอยู่แล้วในยุคของพระองค์
สิ่งที่ทำให้จุดนี้น่าสนใจคือภูมิทัศน์รอบวัด ฝั่งตรงข้ามแม่น้ำคือสวนหลวงที่ถวายพระเพลิงพระศพสมเด็จพระสุริโยทัย พระอัยกีของพระนเรศวร หลังศึก พ.ศ. 2091 (ค.ศ. 1548) และเป็นที่ตั้งวัดศพสวรรค์ ซึ่งเอกสารเก่าฉบับหนึ่งระบุว่าเป็นที่ถวายพระเพลิงพระบรมศพพระนเรศวรด้วย
ส่วนทุ่งประเชดด้านหลังวัด พงศาวดารเล่าว่าเป็นที่ตั้งค่ายของทัพหงสาวดีในศึก พ.ศ. 2106–2107 และกลางทุ่งนี้ยังมีวัดวรเชษฐ์นอกเกาะ อีกหนึ่งวัดที่ถูกเสนอว่าเป็นที่ถวายพระเพลิงพระนเรศวร ภายในวัดกษัตราธิราชเองยังมีรูปเหมือนสมเด็จพระพนรัตน์ ซึ่งข้อมูลการท่องเที่ยวจังหวัดระบุว่าเป็นพระอาจารย์ของพระนเรศวร
ปรางค์ประธานและพระอุโบสถ
ปรางค์ประธานของวัดมีรูปทรงอ้วนกลม ไม่เพรียวสูงเหมือนปรางค์อยุธยาหลายองค์ และไม่มีบันไดขึ้นสู่ซุ้มด้านใน ซุ้มรอบองค์ปรางค์ปัจจุบันประดิษฐานเจดีย์ทรงระฆังขนาดเล็ก ซึ่งผู้ศึกษาเห็นว่าน่าจะเป็นงานซ่อมภายหลัง เดิมอาจเคยเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูป
พระอุโบสถเป็นอาคารเก่าที่ยังใช้ประกอบศาสนกิจ รอบพระอุโบสถมีใบเสมาคู่สลักลวดลายงดงาม เพดานเขียนลายทองบนพื้นแดง และพื้นปูหินอ่อนที่บทความของโพสต์ทูเดย์ระบุว่าเป็นของพระราชทานจากรัชกาลที่ 5 แก่เจ้าอาวาสในอดีต พระประธานคือพระพุทธกษัตราธิราช ปางมารวิชัย
ภายในวัดยังมีจิตรกรรมสมัยรัตนโกสินทร์ และอาคารใหม่อีกหลายหลังที่สร้างขึ้นเพื่อรองรับการใช้งานของวัดในปัจจุบัน
ฟื้นจากซากสงครามสู่พระอารามหลวง
ช่วงปลาย พ.ศ. 2309 (ค.ศ. 1766) ขณะกองทัพพม่าล้อมกรุงศรีอยุธยา พงศาวดารเล่าว่าโปสุพลา แม่ทัพพม่า ส่งทหารมาตั้งค่ายที่บ้านป้อมเพื่อระดมยิงปืนใหญ่เข้าพระนคร วัดที่อยู่ใกล้ค่ายข้าศึกจึงเสียหายหนัก ผู้คนและพระสงฆ์ต้องหนีไป และวัดร้างไปหลังกรุงแตกในเดือนเมษายน พ.ศ. 2310
ในต้นกรุงรัตนโกสินทร์ เจ้านายในราชวงศ์จักรีทรงฟื้นฟูวัด บทความของโพสต์ทูเดย์ระบุว่ากรมพระราชวังบวรสถานพิมุข (เจ้าฟ้ากรมหลวงอนุรักษ์เทเวศร์) ทรงบูรณะและเปลี่ยนชื่อเป็นวัดกษัตราธิราช และเจ้าฟ้ากรมขุนอิศรานุรักษ์ทรงบูรณะต่อใน พ.ศ. 2349 ให้พระสงฆ์มาจำพรรษาได้ ขณะที่ ayutthaya-history.com ยกการบูรณะใหญ่และการเปลี่ยนชื่อให้กรมขุนอิศรานุรักษ์
ในรัชกาลต่อมามีการสร้างอาคารเพิ่มเติมอีกหลายหลัง และวัดได้รับการยกฐานะเป็นพระอารามหลวงชั้นตรี ชนิดวรวิหาร เมื่อวันที่ 1 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2520 ตามที่โพสต์ทูเดย์รายงาน
วัดกษัตราธิราชในแต่ละยุค
ลองดูว่าวัดริมน้ำฝั่งตะวันตกแห่งนี้อยู่ในบริบทแบบใดในแต่ละยุค
- แรกสร้างกรุง (พ.ศ. 1893–2031): ยังไม่พบหลักฐานว่ามีวัดนี้ ฝั่งตะวันตกของแม่น้ำเป็นทุ่งกว้างนอกพระนคร
- สมัยพระนเรศวร (พ.ศ. 2091–2148): วัดกษัตราอาจมีอยู่แล้วหากสร้างในอยุธยาตอนกลาง ฝั่งตรงข้ามคือที่ถวายพระเพลิงพระศพสมเด็จพระสุริโยทัย (2091) และทุ่งด้านหลังคือที่ตั้งค่ายทัพหงสาวดีในศึก พ.ศ. 2106–2107
- สมัยพระนารายณ์ (พ.ศ. 2199–2231): วัดริมน้ำฝั่งตะวันตก ใกล้ท่าข้ามฟากหนึ่งในไม่กี่แห่งที่เชื่อมฝั่งนี้กับเกาะเมือง
- เสียกรุงครั้งที่ 2 (พ.ศ. 2310): ทัพพม่าตั้งค่ายที่บ้านป้อมเพื่อยิงปืนใหญ่เข้าพระนคร วัดเสียหายหนักและร้างไป
- วันนี้: พระอารามหลวงชั้นตรีที่มีพระจำพรรษา ปรางค์ประธานและพระอุโบสถยังเป็นจุดเด่น
การเดินทางและเที่ยวชม
วัดอยู่ฝั่งตะวันตกของแม่น้ำเจ้าพระยา ทางเหนือของถนนสายที่มุ่งไปสุพรรณบุรี เดินทางสะดวกด้วยรถยนต์หรือรถสามล้อเหมา และอยู่ในเส้นทางเดียวกับวัดไชยวัฒนารามและวัดวรเชษฐ์นอกเกาะ
มุมที่น่าสนใจคือริมแม่น้ำหน้าวัด ซึ่งมองข้ามไปยังฝั่งเกาะเมืองย่านเจดีย์ศรีสุริโยทัย ช่วยให้นึกภาพแม่น้ำที่เคยเป็นทั้งเส้นทางคมนาคมและแนวป้องกันพระนคร เนื่องจากเป็นวัดที่มีพระจำพรรษา ควรแต่งกายสุภาพและสำรวมในเขตพระอุโบสถ
เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง
- อายุและผู้สร้าง: ไม่พบหลักฐานว่าใครสร้างและสร้างเมื่อใด การกำหนดว่าเป็นวัดอยุธยาตอนกลางมาจากรูปแบบสถาปัตยกรรม ส่วนชื่อกษัตราทำให้บางคนเชื่อว่าราชสำนักอุปถัมภ์ แต่ยังไม่มีหลักฐานยืนยัน
- ผู้ฟื้นฟูและเปลี่ยนชื่อวัด: โพสต์ทูเดย์ระบุว่ากรมพระราชวังบวรสถานพิมุขทรงเปลี่ยนชื่อ และกรมขุนอิศรานุรักษ์ทรงบูรณะใน พ.ศ. 2349 ส่วน ayutthaya-history.com ยกการบูรณะใหญ่และการเปลี่ยนชื่อให้กรมขุนอิศรานุรักษ์
ข้อมูลการเที่ยวชม
- แต่งกายสุภาพ เพราะวัดยังมีพระจำพรรษา
- แวะริมน้ำหน้าวัดเพื่อมองข้ามไปยังฝั่งเกาะเมือง
- เที่ยวต่อกับวัดไชยวัฒนารามและวัดวรเชษฐ์นอกเกาะที่อยู่ฝั่งเดียวกัน
คำถามที่พบบ่อย
วัดกษัตราธิราชเดิมชื่ออะไร
เดิมชื่อวัดกษัตราหรือวัดกษัตราราม เปลี่ยนเป็นวัดกษัตราธิราชเมื่อได้รับการฟื้นฟูในต้นกรุงรัตนโกสินทร์
วัดกษัตราธิราชสร้างสมัยไหน
ไม่พบหลักฐานปีสร้าง ผู้ศึกษาสันนิษฐานจากรูปแบบสถาปัตยกรรมว่าเป็นวัดสมัยอยุธยาตอนกลาง
วัดกษัตราธิราชเกี่ยวกับพระนเรศวรหรือไม่
ไม่พบบันทึกโดยตรง แต่วัดตั้งอยู่ตรงข้ามที่ถวายพระเพลิงพระศพสมเด็จพระสุริโยทัย พระอัยกีของพระนเรศวร และภายในวัดมีรูปเหมือนสมเด็จพระพนรัตน์
ปรับปรุงล่าสุด 10 พฤศจิกายน 2569