วัดไชยวัฒนาราม วัดปรางค์ริมเจ้าพระยาของสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง

ทำไมสมัยพระนเรศวรยังไม่มีวัดนี้

สมเด็จพระนเรศวรสวรรคตเมื่อ พ.ศ. 2148 จากนั้นต้องผ่านอีกหลายรัชกาล เช่น สมเด็จพระเอกาทศรถและสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม รวมเวลาราว 25 ปี กว่าจะถึงปีสร้างวัดนี้ เมื่อเลือกยุคพระนเรศวรบนแผนที่ จุดนี้จึงยังไม่มีปรางค์ใดๆ

ในเวลานั้นพื้นที่ริมน้ำตรงนี้อยู่นอกกำแพงเมือง และตามที่บันทึกไว้ว่าเป็นนิวาสสถานเดิมของพระราชชนนีของพระเจ้าปราสาททอง จึงน่าจะเป็นย่านที่อยู่อาศัยมาก่อน แต่ไม่มีหลักฐานชัดเจนว่าบ้านเรือนในยุคนั้นมีหน้าตาอย่างไร

ที่นี่ในแต่ละยุค

จุดนี้บนแผนที่เปลี่ยนจากพื้นที่ริมน้ำ กลายเป็นพระอารามหลวง แล้วกลายเป็นโบราณสถานที่ได้รับการอนุรักษ์

• แรกสร้างกรุง (พ.ศ. 1893–2031): ยังไม่มีวัด เป็นพื้นที่ริมฝั่งตะวันตกของแม่น้ำนอกเกาะเมือง
• สมัยพระนเรศวร (พ.ศ. 2091–2148): ยังไม่มีวัด บริเวณนี้ต่อมาเป็นที่อยู่ของพระราชชนนีของพระเจ้าปราสาททอง
• สมัยพระนารายณ์ (พ.ศ. 2199–2231): วัดสร้างขึ้นแล้วหลายสิบปี เป็นพระอารามหลวงริมแม่น้ำในรัชกาลของพระราชโอรสของผู้สร้าง
• เสียกรุงครั้งที่ 2 (พ.ศ. 2310): วัดถูกทำลายพร้อมพระนคร มีข้อสันนิษฐานว่าช่วงสงครามอาจถูกใช้เป็นที่มั่น หลังจากนั้นถูกทิ้งร้าง พระพุทธรูปจำนวนมากถูกตัดเศียรและอิฐถูกรื้อไปใช้
• วันนี้: กรมศิลปากรบูรณะครั้งใหญ่และเปิดให้ชมตั้งแต่ พ.ศ. 2535 เป็นหนึ่งในจุดชมพระอาทิตย์ตกที่มีชื่อเสียงที่สุดของอยุธยา

จากซากปรักหักพังสู่การอนุรักษ์

หลังถูกทิ้งร้างนานกว่าสองศตวรรษ การขุดแต่งเริ่มขึ้นราว พ.ศ. 2501 ตั้งแต่ พ.ศ. 2530 กรมศิลปากรบูรณะเป็นระยะ ทั้งปรางค์ประธาน พระอุโบสถ เมรุ ปรางค์มุม กำแพง ภาพปูนปั้นและจิตรกรรม พร้อมย้ายบ้านเรือนที่บุกรุกออกไป จนเปิดให้ประชาชนเข้าชมใน พ.ศ. 2535

ด้านเหนือของฐานไพทีมีฐานเจดีย์ 3 องค์ ซึ่ง อพท. ระบุว่าเชื่อกันว่าบรรจุพระอัฐิเจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร (เจ้าฟ้ากุ้ง) พระราชโอรสในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ กับเจ้าฟ้าสังวาลย์และเจ้าฟ้านิ่ม แสดงว่าวัดยังผูกพันกับราชสำนักจนถึงปลายกรุง

น้ำท่วมใหญ่ พ.ศ. 2554 สร้างความเสียหายแก่โครงสร้าง จึงเกิดโครงการอนุรักษ์ 12 ปี (พ.ศ. 2555–2567) โดยกรมศิลปากร กองทุน AFCP ของรัฐบาลสหรัฐอเมริกา และ World Monuments Fund ทั้งวางแผนจัดการน้ำ สร้างกำแพงกันน้ำ และอนุรักษ์เมรุกับระเบียงคด โดยทดลองไม่ใช้ปูนซีเมนต์เพื่อลดปัญหาความชื้นและเกลือ

เที่ยวชมและชมพระอาทิตย์ตก

วัดอยู่ฝั่งตะวันตกของแม่น้ำ ตรงข้ามพระราชวังสิริยาลัย เดินทางจากเกาะเมืองได้ทั้งทางรถและทางเรือ ช่วงเย็นเมื่อมองจากด้านหน้าวัดทางตะวันออก ดวงอาทิตย์จะลับลงด้านหลังกลุ่มปรางค์ เกิดภาพเงาปรางค์ตัดกับฟ้าสีส้ม ซึ่งเป็นมุมถ่ายภาพยอดนิยม

ช่วงปลายปีมักมีกิจกรรมยามค่ำ เช่น ปลาย พ.ศ. 2568 ถึงต้น พ.ศ. 2569 กระทรวงวัฒนธรรมจัดงานชมโบราณสถานยามค่ำคืนที่วัดนี้ พร้อมการแสดงแสงและการแสดงโขน ก่อนไปควรตรวจสอบกำหนดการล่าสุด

ลานวัดกว้างและมีร่มเงาน้อย ควรพกน้ำ หมวก และร่ม ผู้ที่สวมชุดไทยมาถ่ายภาพควรระวังไม่ปีนหรือนั่งบนโบราณสถาน