หน้าแรก › สถานที่ › วัดแม่นางปลื้ม
วัดแม่นางปลื้ม เจดีย์สิงห์ล้อมกับตำนานหญิงชราผู้ให้ที่พักแก่สมเด็จพระนเรศวร
วัดแม่นางปลื้มเป็นวัดเก่าริมคลองเมืองทางเหนือของเกาะเมืองอยุธยา จุดเด่นคือเจดีย์ทรงระฆังที่มีสิงห์ปูนปั้นล้อมรอบฐาน และหลวงพ่อขาวที่ผู้คนนับถือ ชื่อวัดผูกกับตำนานหญิงชราชื่อปลื้ม ผู้ให้ที่พักแก่สมเด็จพระนเรศวรในคืนพายุ เรื่องนี้มีเค้าอยู่ในบันทึกของชาวฮอลันดาเมื่อ ค.ศ. 1640 แต่ก็มีจุดที่ไม่ลงรอยกับพงศาวดารซึ่งควรรู้ไว้
ที่นี่ในแต่ละยุค
ตำนานและข้อมูลการท่องเที่ยวจังหวัดว่าวัดสร้างราว พ.ศ. 1920 ไม่ทราบชื่อเดิม เจดีย์ประธานทรงระฆังถูกประเมินว่าเป็นงานอยุธยาตอนต้นที่ได้อิทธิพลสุโขทัย
พงศาวดารกล่าวถึงวัดนี้ราว พ.ศ. 2091 เมื่อโขลงช้างป่าเข้ามาใกล้วัดก่อนถูกต้อนเข้าเพนียดที่วัดซอง บันทึกของฟาน ฟลีต (ค.ศ. 1640) เล่าว่าพระนเรศวรเสด็จทางเรือแล้วติดพายุ จึงแวะพักบ้านหญิงชรา ต่อมาทรงรับนางเข้าวังและเรียกว่าแม่ ตำนานวัดว่าพระองค์โปรดให้ซ่อมวัดและตั้งชื่อตามนาง แม้ชื่อนี้ดูจะปรากฏในพงศาวดารก่อนรัชกาลของพระองค์แล้วก็ตาม
ท่าน้ำหน้าวัดเรียกท่าขุนนาง เป็นท่าข้ามฟากสำคัญด้านเหนือของพระนคร ผู้ศึกษาบางท่านเห็นว่าเจดีย์ที่มีสิงห์ล้อมของวัดนี้สร้างหรือปรับปรุงหลังเจดีย์สิงห์ล้อมของวัดธรรมิกราช
เรื่องเล่าท้องถิ่นว่าย่านนี้เคยเป็นที่ตั้งค่ายพม่าก่อนเสียกรุง จึงมีชื่อโคกพม่า แต่วัดไม่ถูกทำลายหนักเท่าวัดอื่น โบราณสถานสำคัญจึงยังเหลือ
วิหารได้รับการบูรณะในต้นรัตนโกสินทร์ กรมศิลปากรบูรณะเจดีย์ วิหาร และพระพุทธรูปใน พ.ศ. 2543 ปัจจุบันเป็นวัดที่มีพระจำพรรษา หลวงพ่อขาวเป็นพระพุทธรูปที่ผู้คนนิยมมาขอพร
ความเป็นมาและชื่อวัด
วัดแม่นางปลื้มตั้งอยู่ริมคลองเมือง ซึ่งเป็นแนวแม่น้ำลพบุรีเดิมทางเหนือของเกาะเมือง ใกล้จุดที่คลองหัวรอมาบรรจบ ในสมัยอยุธยาท่าน้ำหน้าวัดเรียกว่าท่าขุนนาง และเป็นท่าข้ามฟากสำคัญด้านเหนือของพระนคร ข้ามไปยังฝั่งป้อมมหาไชย
ตำนานและข้อมูลการท่องเที่ยวจังหวัดระบุว่าวัดสร้างราว พ.ศ. 1920 (ค.ศ. 1377) ในช่วงต้นกรุงศรีอยุธยา ชื่อเดิมไม่เป็นที่ทราบแน่ชัด ข้อมูลของจังหวัดกล่าวถึงชื่อเรียกเก่าว่าวัดนางปลื้มหรือวัดส้มปลื้ม
พระราชพงศาวดารกล่าวถึงวัดนี้ในเหตุการณ์ราว พ.ศ. 2091 เมื่อโขลงช้างป่าเข้ามาใกล้วัด ก่อนถูกต้อนเข้าเพนียดที่วัดซอง ผู้ศึกษาจาก ayutthaya-history.com ชี้ว่าพงศาวดารใช้ชื่อวัดแม่นางปลื้มแล้วในตอนนั้น
ตำนานแม่ปลื้มกับสมเด็จพระนเรศวร
เรื่องเล่าที่ทำให้วัดนี้มีชื่อเสียงมีเค้ามาจากบันทึกของเยเรเมียส ฟาน ฟลีต ชาวฮอลันดา ที่เขียนใน ค.ศ. 1640 (พ.ศ. 2183) เล่าว่าครั้งหนึ่งสมเด็จพระนเรศวรเสด็จทางเรือแล้วถูกพายุฝน จึงแวะพักที่บ้านหญิงชราผู้ยากจนโดยไม่มีใครจำได้ว่าเป็นพระมหากษัตริย์
ในบันทึกนั้น พระองค์ทรงขอสุราทั้งที่เป็นช่วงถือศีล หญิงชรายอมหามาถวายโดยบอกว่าซื้อเก็บไว้ก่อนวันห้าม รุ่งขึ้นพระองค์โปรดให้ส่งเรือหลวงไปรับนาง นางหวาดกลัวว่าจะถูกลงโทษ แต่เมื่อเข้าเฝ้า พระองค์ตรัสว่าจะทรงเรียกนางว่าแม่ และโปรดให้นางอยู่ในวังจนถึงแก่กรรม แล้วพระราชทานเพลิงศพอย่างสมเกียรติ
ฉบับที่เล่ากันในไทยมีเค้าใกล้เคียงกัน บทความของโพสต์ทูเดย์เล่าว่าแม่ปลื้มเป็นหญิงที่อยู่ลำพังริมน้ำชานพระนคร คืนนั้นเป็นวันพระ นางจึงเตือนแขกแปลกหน้าให้สำรวมเสียง และขอให้เก็บเรื่องการต้อนรับไว้เป็นความลับ ตำนานของวัดเล่าต่อว่าเมื่อแม่ปลื้มถึงแก่กรรม พระนเรศวรโปรดให้ซ่อมวัดร้างแห่งนี้ และพระราชทานชื่อว่าวัดแม่นางปลื้มเพื่อรำลึกถึงนาง
เรื่องนี้มีจุดที่ควรระวัง บันทึกของฟาน ฟลีตไม่ได้เอ่ยชื่อวัด การโยงเรื่องกับวัดนี้มาจากตำนานของวัดเอง และถ้าพงศาวดารใช้ชื่อวัดแม่นางปลื้มแล้วตั้งแต่ราว พ.ศ. 2091 ชื่อวัดก็มีมาก่อนพระนเรศวรครองราชย์ (2133) การตั้งชื่อในรัชกาลของพระองค์จึงยังยืนยันไม่ได้ แต่ตำนานนี้ก็สะท้อนภาพพระนเรศวรในความทรงจำของผู้คน ว่าเป็นกษัตริย์ที่ใกล้ชิดราษฎรและไม่ลืมผู้มีน้ำใจ
เจดีย์สิงห์ล้อมและหลวงพ่อขาว
เจดีย์ประธานเป็นเจดีย์ทรงระฆังแบบลังกาตั้งบนฐานสูง รอบฐานชั้นล่างมีสิงห์ปูนปั้นเรียงล้อม ข้อมูลการท่องเที่ยวจังหวัดเชื่อมโยงลวดลายฐานบัวกับศิลปะเขมรแบบลพบุรี ในอยุธยามีเจดีย์ที่มีสิงห์ล้อมเช่นนี้น้อยมาก แหล่งเทียบที่ใกล้ที่สุดคือวัดธรรมิกราชในเกาะเมือง
สิงห์ของสองวัดมีลักษณะต่างกัน ผู้ศึกษาจาก ayutthaya-history.com จึงสันนิษฐานว่าเจดีย์ที่นี่สร้างหรือปรับปรุงหลังเจดีย์สิงห์ล้อมวัดธรรมิกราช ส่วนองค์เจดีย์ทรงระฆังถูกประเมินว่าเป็นงานอยุธยาตอนต้นที่ได้อิทธิพลสุโขทัย คล้ายเจดีย์วัดมเหยงคณ์
ในวิหารประดิษฐานหลวงพ่อขาว หรือพระพุทธนิมิตมงคลศรีรัตนตรัย พระพุทธรูปที่ผู้คนนิยมมาขอพร และมักนำไข่ต้มกับพวงมาลัยมาถวาย หน้าบันวิหารเป็นลายปูนปั้นที่ได้อิทธิพลศิลปะจีนแบบที่นิยมในรัชกาลที่ 3 ส่วนหน้าบันไม้จำหลักจากด้านหลังวิหารปัจจุบันเก็บรักษาที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เจ้าสามพระยา
วัดแม่นางปลื้มในแต่ละยุค
วัดนี้มีเรื่องเล่าต่อเนื่องตั้งแต่ต้นกรุงจนถึงวันนี้
- แรกสร้างกรุง (พ.ศ. 1893–2031): ตำนานว่าวัดสร้างราว พ.ศ. 1920 เจดีย์ประธานทรงระฆังถูกประเมินว่าเป็นงานอยุธยาตอนต้น
- สมัยพระนเรศวร (พ.ศ. 2091–2148): พงศาวดารกล่าวถึงวัดนี้ราว พ.ศ. 2091 และตำนานแม่ปลื้มเล่าว่าพระนเรศวรทรงซ่อมวัดและพระราชทานชื่อตามหญิงชราที่ให้ที่พักแก่พระองค์
- สมัยพระนารายณ์ (พ.ศ. 2199–2231): ท่าน้ำหน้าวัดเป็นท่าข้ามฟากสำคัญด้านเหนือของพระนคร และเจดีย์สิงห์ล้อมอาจได้รับการปรับปรุงในช่วงอยุธยาตอนกลางถึงตอนปลาย
- เสียกรุงครั้งที่ 2 (พ.ศ. 2310): เรื่องเล่าท้องถิ่นว่าย่านนี้มีค่ายพม่าที่เรียกโคกพม่า แต่วัดไม่ถูกทำลายหนักนัก
- วันนี้: วัดที่มีพระจำพรรษา กรมศิลปากรบูรณะโบราณสถานใน พ.ศ. 2543 และผู้คนมาไหว้หลวงพ่อขาวเป็นประจำ
สิ่งที่ควรดู
วัดมีขนาดไม่ใหญ่ ใช้เวลาเดินชมไม่นาน แต่มีรายละเอียดที่หาดูยากในอยุธยา
- เจดีย์ทรงระฆังและสิงห์ปูนปั้นรอบฐาน ลองเทียบกับเจดีย์สิงห์ล้อมของวัดธรรมิกราช
- วิหารหลวงพ่อขาวและลายปูนปั้นหน้าบันที่ได้อิทธิพลศิลปะจีน
- ริมคลองเมืองหน้าวัด ที่เคยเป็นท่าข้ามฟากสำคัญด้านเหนือของพระนคร
การเดินทางและเที่ยวชม
วัดอยู่นอกเกาะเมืองด้านเหนือ ข้ามคลองเมืองจากฝั่งเกาะไปไม่ไกล อยู่ในย่านเดียวกับวัดหน้าพระเมรุ และอยู่บนเส้นทางไปเพนียดคล้องช้าง เดินทางสะดวกด้วยจักรยาน รถจักรยานยนต์ หรือรถสามล้อ
วัดยังมีพระสงฆ์จำพรรษาและผู้คนมาไหว้หลวงพ่อขาวเป็นประจำ ควรแต่งกายสุภาพ และหากจะถวายของควรวางในจุดที่วัดจัดไว้ ถ้ามาจากวังจันทรเกษม สามารถเที่ยวต่อที่วัดเสนาสนารามและวัดหน้าพระเมรุในเส้นทางเดียวกันได้
เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง
- ตำนานแม่ปลื้ม: บันทึกของฟาน ฟลีต (ค.ศ. 1640) เล่าเรื่องหญิงชราที่ให้ที่พักแก่พระนเรศวร แต่ไม่ได้ระบุชื่อวัด การโยงกับวัดนี้มาจากตำนานของวัด
- ชื่อวัดมีมาก่อนพระนเรศวรหรือไม่: ตำนานว่าพระนเรศวรพระราชทานชื่อ แต่ผู้ศึกษาบางท่านชี้ว่าพงศาวดารใช้ชื่อวัดแม่นางปลื้มแล้วในเหตุการณ์ราว พ.ศ. 2091 ก่อนรัชกาลของพระองค์
- อายุเจดีย์และสิงห์ล้อม: องค์เจดีย์ถูกประเมินว่าเป็นงานอยุธยาตอนต้น แต่สิงห์รอบฐานอาจเพิ่มหรือปรับปรุงภายหลัง และแหล่งข้อมูลกำหนดอายุฐานเจดีย์ไม่ตรงกัน
- ค่ายพม่า: เรื่องโคกพม่าเป็นเรื่องเล่าท้องถิ่น ยังไม่พบร่องรอยค่ายที่ชัดเจน
ข้อมูลการเที่ยวชม
- แต่งกายสุภาพ เพราะเป็นวัดที่มีพระจำพรรษาและผู้คนมาสักการะ
- ไม่ปีนเจดีย์หรือนั่งบนรูปสิงห์ปูนปั้น
- เที่ยวต่อกับวัดหน้าพระเมรุและวังจันทรเกษมในเส้นทางเดียวกัน
คำถามที่พบบ่อย
แม่นางปลื้มคือใคร
ตามตำนาน แม่ปลื้มเป็นหญิงชราที่ให้ที่พักแก่สมเด็จพระนเรศวรในคืนพายุ ต่อมาพระองค์ทรงรับนางเข้าวังและเรียกว่าแม่ เรื่องนี้มีเค้าในบันทึกของฟาน ฟลีต ค.ศ. 1640
วัดแม่นางปลื้มมีอะไรน่าสนใจ
เจดีย์ทรงระฆังที่มีสิงห์ปูนปั้นล้อมรอบฐาน ซึ่งพบได้น้อยในอยุธยา และวิหารหลวงพ่อขาวที่ผู้คนนิยมมาขอพร
พระนเรศวรตั้งชื่อวัดแม่นางปลื้มจริงไหม
เป็นเรื่องเล่าตามตำนาน ยังไม่มีหลักฐานยืนยัน และพงศาวดารดูเหมือนจะใช้ชื่อวัดนี้แล้วตั้งแต่ก่อนรัชกาลของพระองค์
ปรับปรุงล่าสุด 10 พฤศจิกายน 2569