วัดหน้าพระเมรุ วัดที่รอดจากไฟสงคราม กับพระพุทธรูปทรงเครื่ององค์ใหญ่แห่งอยุธยา

เกี่ยวข้องกับสมเด็จพระนเรศวรอย่างไร

ในศึกเดียวกันนี้ เมื่อพิษณุโลกยอมแพ้ พระเจ้าบุเรงนองให้พระมหาธรรมราชา เจ้าเมืองพิษณุโลก (ต่อมาคือสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช) ส่งพระราชโอรสคือพระนเรศวรไปเป็นองค์ประกันที่หงสาวดี ขณะนั้นพระนเรศวรมีพระชนมายุราว 9 พรรษา (ประสูติ พ.ศ. 2098)

ไม่มีหลักฐานว่าพระนเรศวรเสด็จมาร่วมการเจรจาที่หน้าวัดนี้ เพราะพระองค์ทรงเป็นองค์ประกันจากฝ่ายพิษณุโลก แต่การเจรจาที่นี่คือฉากปิดของสงครามครั้งเดียวกับที่พาพระองค์ไปไกลบ้าน พระองค์ประทับที่หงสาวดีหลายปี ก่อนเสด็จกลับใน พ.ศ. 2114 (ค.ศ. 1571)

ในรัชกาลสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช ราว พ.ศ. 2113 (ค.ศ. 1570) กองทัพเขมรยกมาตั้งช้างศึกและกำลังพลที่บริเวณวัดหน้าพระเมรุอีกครั้ง แต่ตีพระนครไม่สำเร็จและถอยกลับไป

ปืนใหญ่ของพระเจ้าอลองพญา และการรอดจาก พ.ศ. 2310

ใน พ.ศ. 2303 (ค.ศ. 1760) กองทัพของพระเจ้าอลองพญาข้ามมายังทุ่งภูเขาทอง แล้วตั้งปืนใหญ่ที่วัดหน้าพระเมรุและวัดหัสดาวาส ยิงเข้าไปในพระราชวังหลวงจนยอดปราสาทเสียหาย

พงศาวดารฝ่ายไทยเล่าว่าระหว่างนั้นปืนใหญ่แตก พระเจ้าอลองพญาทรงบาดเจ็บสาหัส ทัพพม่าจึงถอยกลับ และพระองค์สวรรคตระหว่างทาง ส่วนเอกสารฝ่ายพม่าบันทึกว่าพระองค์ทรงพระประชวรแล้วสวรรคตระหว่างเดินทัพกลับ

เมื่อกรุงแตกใน พ.ศ. 2310 วัดหน้าพระเมรุเป็นหนึ่งในไม่กี่วัดที่ไม่ถูกเผา เชื่อกันว่าเพราะกองทัพพม่าใช้วัดนี้เป็นที่ตั้งทัพ อุโบสถและพระประธานจึงยังอยู่ แม้วัดจะถูกทิ้งร้างไปกว่าครึ่งศตวรรษหลังจากนั้น

ในรัชกาลที่ 3 พระยาไชยวิชิต (เผือก) ผู้รักษากรุงเก่า เป็นแม่กองบูรณะวัดระหว่าง พ.ศ. 2378–2381 และสร้างวิหารน้อยขึ้นใน พ.ศ. 2381

สิ่งที่ควรดู: พระทรงเครื่องและพระคันธารราฐ

อุโบสถหันหน้าไปทางทิศใต้ ยาวราว 50 เมตร กว้างราว 16 เมตร หน้าบันไม้จำหลักปิดทองเป็นรูปพระนารายณ์ทรงครุฑ แวดล้อมด้วยเทวดา ภายในมีเสาแปดเหลี่ยมหัวเสาเป็นบัวตูม

พระประธานคือพระพุทธนิมิตวิชิตมารโมลีศรีสรรเพชญ์บรมไตรโลกนาถ พระพุทธรูปทรงเครื่องสำริดปางมารวิชัย สูงราว 6 เมตร หน้าตักกว้างราว 4.4 เมตร ทรงมงกุฎ กุณฑล และสร้อยพระศอ นักวิชาการกำหนดอายุไว้ในสมัยอยุธยาตอนปลาย ราวรัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง

ในวิหารน้อยข้างอุโบสถประดิษฐานพระคันธารราฐ พระพุทธรูปศิลาเขียวสมัยทวารวดี ประทับห้อยพระบาท แสดงปางปฐมเทศนา มีอายุเก่าแก่กว่าพันปี และเป็นพระพุทธรูปศิลาเขียวแบบนี้ที่สมบูรณ์ที่สุดองค์หนึ่งในประเทศไทย

วัดหน้าพระเมรุในแต่ละยุค

ริมคลองฝั่งเหนือตรงข้ามพระราชวังแห่งนี้ผ่านเรื่องราวต่างกันไปในแต่ละยุค

• แรกสร้างกรุง (พ.ศ. 1893–2031): ยังไม่มีหลักฐานว่ามีวัดนี้ ตำนานระบุการสร้างใน พ.ศ. 2046 หลังยุคนี้ไม่นาน
• สมัยพระนเรศวร (พ.ศ. 2091–2148): ฉากการเจรจาสงบศึกสงครามช้างเผือก พ.ศ. 2106–2107 และที่ตั้งทัพเขมรราว พ.ศ. 2113
• สมัยพระนารายณ์ (พ.ศ. 2199–2231): พระประธานทรงเครื่องซึ่งสร้างหรือบูรณะในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง พระราชบิดาของพระนารายณ์ น่าจะประดิษฐานอยู่แล้ว
• เสียกรุงครั้งที่ 2 (พ.ศ. 2310): ทัพพม่าเคยตั้งปืนใหญ่ที่นี่เมื่อ พ.ศ. 2303 และเมื่อกรุงแตกได้ใช้เป็นที่ตั้งทัพ วัดจึงรอดจากการเผา
• วันนี้: วัดที่ยังมีพระสงฆ์จำพรรษา ผ่านการบูรณะในรัชกาลที่ 3 และอีกหลายครั้ง ขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานมาตั้งแต่ทศวรรษ 2470