ป้อมเพชร ป้อมปราการมุมพระนครที่ยังเหลือจากกรุงศรีอยุธยา
ป้อมเพชรตั้งอยู่ตรงมุมตะวันออกเฉียงใต้ของเกาะเมืองอยุธยา จุดที่แม่น้ำป่าสักไหลมาบรรจบแม่น้ำเจ้าพระยา ในอดีตป้อมนี้เฝ้าท่าที่เรือสินค้าต่างชาติมาจอดก่อนเข้าพระนคร วันนี้เหลือเพียงแนวกำแพงริมน้ำ แต่ก็เป็นหนึ่งในสองป้อมเท่านั้นที่รอดมาจากกำแพงเมืองทั้งหมดของกรุงศรีอยุธยา
ที่นี่ในแต่ละยุค
ยังไม่มีป้อมนี้ ตามคำอธิบายของสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ในยุคแรกพระนครยังไม่มีกำแพงและป้อมก่ออิฐแบบที่เห็นภายหลัง
ป้อมเพชรเกิดขึ้นในยุคนี้ สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงสันนิษฐานว่าสร้างในรัชกาลสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ หลังศึก พ.ศ. 2091 ที่สมเด็จพระศรีสุริโยทัย พระอัยกีของพระนเรศวร สิ้นพระชนม์ ต่อมาในรัชกาลสมเด็จพระมหาธรรมราชา กำแพงพระนครถูกขยายออกมาถึงริมแม่น้ำ (พ.ศ. 2123) แนวป้องกันเหล่านี้คือสิ่งที่พระนเรศวรใช้รักษาพระนครเมื่อพระเจ้านันทบุเรงยกทัพมาล้อมกรุงใน พ.ศ. 2129–2130
สมเด็จพระนารายณ์โปรดให้บาทหลวงเยสุอิตชาวซิซิลี ทอมมาโซ วัลกวาร์เนรา ปรับปรุงกำแพงและป้อมตั้งแต่ พ.ศ. 2206 ต่อมาวิศวกรฝรั่งเศส เดอ ลามาร์ ซึ่งมาถึงใน พ.ศ. 2228 อาจปรับป้อมจากทรงกลมเป็นทรงเหลี่ยม ป้อมนี้คุมท่าที่เรือต่างชาติจอดรอตรวจและขนถ่ายสินค้า
ระหว่างการล้อมกรุงครั้งสุดท้าย ทัพพม่าไม่สามารถบุกเข้าพระนครทางป้อมนี้ได้ กำแพงถูกตีทะลวงทางด้านตะวันออกเฉียงเหนือแทน หลังกรุงแตก กำแพงและป้อมส่วนใหญ่ถูกรื้อเอาอิฐไปสร้างกรุงเทพฯ ในรัชกาลที่ 1
เหลือเป็นแนวกำแพงป้อมริมน้ำในสวนสาธารณะ เป็นหนึ่งในสองป้อมที่ยังเหลืออยู่ของกรุงศรีอยุธยา อีกแห่งคือป้อมประตูข้าวเปลือก ยืนตรงนี้จะมองข้ามแม่น้ำเห็นวัดพนัญเชิง
ป้อมเพชรอยู่ตรงไหนและมีไว้ทำอะไร
เกาะเมืองอยุธยาล้อมรอบด้วยแม่น้ำสามสาย ได้แก่ แม่น้ำเจ้าพระยา แม่น้ำป่าสัก และแม่น้ำลพบุรีเดิม ป้อมเพชรตั้งอยู่มุมตะวันออกเฉียงใต้ ตรงจุดที่แม่น้ำป่าสักไหลมาบรรจบแม่น้ำเจ้าพระยา ฝั่งตรงข้ามคือวัดพนัญเชิงและย่านบางกระจะ
ตำแหน่งนี้สำคัญมาก เพราะเรือที่มาจากทะเลต้องผ่านจุดนี้ก่อนเข้าถึงพระนคร หน้าป้อมเป็นท่าที่เรือสินค้าต่างชาติจอดเพื่อรอตรวจและขนถ่ายสินค้า ป้อมจึงทำหน้าที่ทั้งป้องกันข้าศึกและควบคุมการค้าทางน้ำ ผู้ศึกษาประวัติศาสตร์อยุธยาจัดให้ป้อมเพชรเป็นหนึ่งในสามป้อมที่สำคัญที่สุดของพระนคร
สร้างเมื่อไร
ไม่มีจารึกบอกปีสร้างป้อมเพชร สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ในพระนิพนธ์ไทยรบพม่า (พ.ศ. 2460) ทรงสันนิษฐานว่าสร้างในรัชกาลสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ หลังจากทัพพระเจ้าตะเบ็งชะเวตี้มาล้อมกรุงใน พ.ศ. 2091 (ค.ศ. 1548–1549) เพราะศึกครั้งนั้นทำให้เห็นว่าพระนครต้องมีกำแพงและป้อมที่แข็งแรงกว่าเดิม
หลังเสียกรุงครั้งที่ 1 ใน พ.ศ. 2112 สมเด็จพระมหาธรรมราชาทรงได้รับอนุญาตจากหงสาวดีให้สร้างกำแพงพระนครใหม่ โดยอ้างภัยจากเขมร และพงศาวดารบันทึกว่าใน พ.ศ. 2123 (ค.ศ. 1580) มีการขยายกำแพงออกไปถึงริมแม่น้ำ ผู้ศึกษาบางท่านอ่านว่าแนวกำแพงใหม่นี้ต่อเชื่อมไปถึงป้อมมหาไชยและป้อมเพชร
ภาพวาดเมืองอยุธยาของชาวดัตช์ที่ตีพิมพ์ราว พ.ศ. 2208 เป็นภาพที่เก่าที่สุดที่เห็นป้อมนี้เป็นทรงกลม ส่วนรูปทรงคล้ายเพชรที่มาของชื่อนั้น บางท่านเชื่อว่าเกิดจากการปรับปรุงในสมัยพระนารายณ์
เกี่ยวข้องกับสมเด็จพระนเรศวรอย่างไร
ถ้าข้อสันนิษฐานของสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพถูกต้อง ป้อมเพชรก็เกิดขึ้นในยุคของพระนเรศวรพอดี คือหลังศึก พ.ศ. 2091 ที่สมเด็จพระศรีสุริโยทัย พระอัยกีของพระองค์ สิ้นพระชนม์บนคอช้าง และการขยายกำแพงถึงริมแม่น้ำใน พ.ศ. 2123 ก็เกิดในรัชกาลพระราชบิดาของพระองค์ ช่วงใกล้เคียงกับที่สร้างวังจันทรเกษมให้พระนเรศวรประทับ
เมื่อพระเจ้านันทบุเรงยกทัพมาล้อมกรุงศรีอยุธยาปลาย พ.ศ. 2129 ถึง พ.ศ. 2130 กำแพงและป้อมรอบเกาะเมืองคือแนวตั้งรับที่ทำให้พระนครต้านทานได้ราวห้าเดือน จนทัพหงสาวดีต้องถอยกลับ อย่างไรก็ตาม ยังไม่พบบันทึกที่เล่าถึงการรบที่ป้อมเพชรโดยเฉพาะในศึกครั้งนั้น
ป้อมเพชรในแต่ละยุค
จุดเดียวกันบนแผนที่ ผ่านห้ายุค
- แรกสร้างกรุง (พ.ศ. 1893–2031): ยังไม่มีป้อมนี้
- สมัยพระนเรศวร (พ.ศ. 2091–2148): ป้อมสร้างขึ้นในยุคนี้ตามข้อสันนิษฐาน และเป็นส่วนหนึ่งของแนวป้องกันเมื่อพระเจ้านันทบุเรงล้อมกรุง
- สมัยพระนารายณ์ (พ.ศ. 2199–2231): ปรับปรุงกำแพงและป้อมโดยช่างชาวยุโรป ป้อมคุมท่าเรือต่างชาติที่คึกคัก
- เสียกรุงครั้งที่ 2 (พ.ศ. 2310): พม่าบุกเข้าทางป้อมนี้ไม่ได้ แต่กำแพงด้านอื่นถูกตีทะลวงจนกรุงแตก
- วันนี้: แนวกำแพงป้อมในสวนสาธารณะริมน้ำ
การเที่ยวชม
ป้อมเพชรเป็นพื้นที่เปิดโล่งในสวนสาธารณะ เดินชมแนวกำแพงริมน้ำได้ บริเวณนี้เคยได้รับความเสียหายจากการกัดเซาะตลิ่งและมีการซ่อมแซมแล้ว ช่วงเย็นเป็นเวลาที่เหมาะ เพราะมองเห็นแม่น้ำสองสายมาบรรจบกัน และเห็นวัดพนัญเชิงอยู่ฝั่งตรงข้าม เดินต่อไปวัดสุวรรณดารารามที่อยู่ใกล้กันได้
เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง
- ปีสร้าง: สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงสันนิษฐานว่าสร้างสมัยพระมหาจักรพรรดิ แต่ไม่มีจารึกหรือพงศาวดารระบุปีโดยตรง บางท่านผูกกับการขยายกำแพงถึงริมแม่น้ำใน พ.ศ. 2123 สมัยพระมหาธรรมราชา
- ผู้ออกแบบ: มีผู้เสนอว่าป้อมทรงกลมรุ่นแรกอาจสร้างโดยมีชาวโปรตุเกสให้คำแนะนำ แต่ยังไม่พบหลักฐานยืนยัน
- ที่มาของชื่อ: บ้างว่ามาจากรูปทรงคล้ายเพชรหลังการปรับปรุงสมัยพระนารายณ์ บ้างว่าหมายถึงความแข็งแกร่งที่ทำลายไม่ได้
ข้อมูลการเที่ยวชม
- ไม่ปีนกำแพงโบราณ โดยเฉพาะด้านที่ติดริมน้ำ
- ช่วงเย็นแสงสวยและอากาศเย็นกว่ากลางวัน
- เที่ยวคู่กับวัดสุวรรณดารารามที่อยู่ใกล้กัน
คำถามที่พบบ่อย
ป้อมเพชรสร้างสมัยไหน
สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงสันนิษฐานว่าสร้างในรัชกาลสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ หลังสงคราม พ.ศ. 2091 และมีการปรับปรุงอีกในสมัยพระนารายณ์
ทำไมเรียกว่าป้อมเพชร
ยังไม่มีข้อยุติ บ้างว่ามาจากรูปทรงคล้ายเพชรหลังการปรับปรุง บ้างว่าหมายถึงความแข็งแกร่งเหมือนเพชร
ป้อมของกรุงศรีอยุธยาเหลืออยู่กี่แห่ง
เหลือให้เห็นเพียงสองแห่ง คือป้อมเพชรและป้อมประตูข้าวเปลือก กำแพงและป้อมส่วนใหญ่ถูกรื้อเอาอิฐไปสร้างกรุงเทพฯ
ปรับปรุงล่าสุด 10 พฤศจิกายน 2569