หน้าแรก › สถานที่ › หมู่บ้านญี่ปุ่น
หมู่บ้านญี่ปุ่น อยุธยา ชุมชนชาวญี่ปุ่นริมเจ้าพระยา จากยุคพระนเรศวรถึงยามาดะ
ริมฝั่งตะวันออกของแม่น้ำเจ้าพระยา ทางใต้ของเกาะเมืองอยุธยา เคยเป็นที่ตั้งชุมชนชาวญี่ปุ่นที่มีผู้คนนับพัน ทั้งพ่อค้า ทหารอาสา และผู้ลี้ภัยทางศาสนา หลายคนนึกถึงยามาดะ นางามาซะ เป็นคนแรก แต่เรื่องราวของชาวญี่ปุ่นในอยุธยาเริ่มก่อนหน้านั้น ตั้งแต่ปลายยุคสมเด็จพระนเรศวร บทความนี้จะแยกให้เห็นว่าอะไรเกิดขึ้นในรัชกาลใด
ที่นี่ในแต่ละยุค
ยังไม่มีชุมชนชาวญี่ปุ่นที่นี่ ริมน้ำย่านเกาะเรียนยังเป็นพื้นที่นอกพระนครทางใต้
พระราชพงศาวดารบางฉบับกล่าวถึงอาสาญี่ปุ่นราว 500 คนในกองทัพสมเด็จพระนเรศวรช่วงต้นรัชกาล และหลักฐานฝ่ายญี่ปุ่นบอกว่าใน พ.ศ. 2147 (ค.ศ. 1604) โชกุนโทกูงาวะ อิเอยาซุ ออกใบอนุญาตค้าขายให้พ่อค้าญี่ปุ่นที่พำนักอยู่ในสยาม แสดงว่ามีชาวญี่ปุ่นอยู่ในกรุงศรีอยุธยาแล้วในปลายรัชกาล ส่วนชุมชนริมน้ำตรงนี้เติบโตเต็มที่ในรัชกาลต่อมา หลังราชสำนักอยุธยาเริ่มติดต่อกับโชกุนอย่างเป็นทางการใน พ.ศ. 2149
ชุมชนถูกเผาใน พ.ศ. 2173 ก่อนที่ชาวญี่ปุ่นส่วนหนึ่งจะกลับมาตั้งถิ่นฐานใหม่ แต่ญี่ปุ่นห้ามคนเดินทางออกนอกประเทศในเวลาต่อมา ชุมชนจึงเล็กลง ในสมัยพระนารายณ์ ผู้มีเชื้อสายญี่ปุ่นที่รู้จักกันดีคือมารี กีมาร์ หรือท้าวทองกีบม้า ภรรยาของคอนสแตนติน ฟอลคอน
ก่อนถึงคราวเสียกรุง ชุมชนญี่ปุ่นแทบไม่เหลือแล้ว ตั้งแต่ราวต้นคริสต์ศตวรรษที่ 18 ชาวญี่ปุ่นรุ่นหลังกลืนกลายไปกับชาวสยาม
สวนอนุสรณ์และอาคารนิทรรศการของศูนย์ศึกษาประวัติศาสตร์อยุธยา บนที่ดินที่สมาคมไทย-ญี่ปุ่น (ก่อตั้ง พ.ศ. 2478) ค้นพบและซื้อไว้ มีนิทรรศการเรื่องยามาดะ นางามาซะ และท้าวทองกีบม้า ซึ่งเปิดใน พ.ศ. 2558 และสวนแบบญี่ปุ่น
ชาวญี่ปุ่นมาอยุธยาตั้งแต่เมื่อไร
ยังไม่มีหลักฐานฝ่ายอยุธยาที่ระบุชัดว่าชาวญี่ปุ่นกลุ่มแรกมาถึงเมื่อใด แหล่งข้อมูลส่วนใหญ่บอกว่าพ่อค้าญี่ปุ่นเริ่มเข้ามาตั้งหลักแหล่งในช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 16 ซึ่งตรงกับยุคสมเด็จพระนเรศวร หลักฐานที่ระบุปีได้ชัดเจนชิ้นแรกๆ คือใน พ.ศ. 2147 (ค.ศ. 1604) โชกุนโทกูงาวะ อิเอยาซุ ออกใบอนุญาตค้าขายให้พ่อค้าญี่ปุ่นที่พำนักอยู่ในสยามสามฉบับ
ชุมชนญี่ปุ่นตั้งอยู่ในย่านเกาะเรียน ริมฝั่งตะวันออกของแม่น้ำเจ้าพระยา ฝั่งตรงข้ามคือหมู่บ้านโปรตุเกส ทางเหนือมีคลองสวนพลูคั่นจากชุมชนชาวดัตช์และอังกฤษ ชุมชนยาวตามริมน้ำราว 1 กิโลเมตร และรุ่งเรืองที่สุดในช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 17 มีประชากรราว 1,000–1,500 คน สินค้าที่ส่งไปญี่ปุ่นมีทั้งไม้ฝาง ตะกั่ว ดีบุก ของป่า และหนังกวางซึ่งนักรบญี่ปุ่นนำไปทำเสื้อ ถุงมือ และซองปืน
ชาวญี่ปุ่นในยุคพระนเรศวรและพระเอกาทศรถ
พระราชพงศาวดารบางฉบับกล่าวถึงอาสาญี่ปุ่นราว 500 คนในกองทัพสมเด็จพระนเรศวรช่วงต้นรัชกาล งานวิจัยในวารสารวิชาการอยุธยาศึกษา (พ.ศ. 2564) อ้างพงศาวดารว่าอยู่ในศึก พ.ศ. 2133 ขณะที่แหล่งอื่นมักเล่าว่าอยู่ในศึกยุทธหัตถี พ.ศ. 2135 จึงควรถือว่ามีชาวญี่ปุ่นรับราชการทหารในยุคนี้ แต่รายละเอียดเรื่องจำนวนและศึกที่ร่วมรบยังไม่ตรงกัน
หลังพระนเรศวรสวรรคตเพียงปีเดียว ความสัมพันธ์ระหว่างสองราชสำนักก็เริ่มอย่างเป็นทางการ ใน พ.ศ. 2149 (ค.ศ. 1606) โชกุนอิเอยาซุมีสาส์นถึงสมเด็จพระเอกาทศรถ ขอไม้หอมและปืนใหญ่ และส่งเสื้อเกราะกับดาบมาเป็นของกำนัล จากนั้นมีการติดต่อกันอีกหลายครั้ง พระเอกาทศรถโปรดให้ชาวญี่ปุ่นตั้งถิ่นฐานริมแม่น้ำเจ้าพระยา และงานวิจัยข้างต้นระบุว่าเรือสำเภาลำแรกจากอยุธยาไปถึงญี่ปุ่นใน พ.ศ. 2155
ยามาดะ นางามาซะ คนละยุคกับพระนเรศวร
ชื่อที่คนไทยรู้จักมากที่สุดคือยามาดะ นางามาซะ แต่เขามาถึงอยุธยาราว พ.ศ. 2155 (ค.ศ. 1612) หลังพระนเรศวรสวรรคตแล้วราวเจ็ดปี เขารุ่งเรืองในรัชกาลพระเจ้าทรงธรรม ได้เป็นหัวหน้าชุมชนญี่ปุ่นและกรมอาสาญี่ปุ่น และได้รับบรรดาศักดิ์ออกญาเสนาภิมุข
เมื่อพระเจ้าปราสาททองขึ้นมามีอำนาจราว พ.ศ. 2172 ยามาดะถูกส่งไปเป็นเจ้าเมืองนครศรีธรรมราช และเสียชีวิตที่นั่นใน พ.ศ. 2173 (ค.ศ. 1630) เอกสารหลายแหล่งเล่าว่าถูกวางยาพิษ ไม่นานหลังจากนั้นชุมชนญี่ปุ่นที่อยุธยาก็ถูกเผาและชาวญี่ปุ่นจำนวนมากถูกสังหารหรือหนีไปกัมพูชา ด้วยข้อกล่าวหาว่าคิดกบฏ
หลังปี 2173 และสมัยพระนารายณ์
ไม่กี่ปีต่อมา ชาวญี่ปุ่นราว 400 คนกลับมาตั้งชุมชนใหม่ แต่ในช่วงทศวรรษ 1630 รัฐบาลโชกุนออกคำสั่งห้ามคนญี่ปุ่นเดินทางออกนอกประเทศ ชุมชนจึงไม่ได้รับคนใหม่และค่อยๆ เล็กลง ก่อนหน้านั้น ใน พ.ศ. 2170 มีบันทึกของมิชชันนารีโปรตุเกสว่าได้ประกอบศาสนพิธีให้ชาวญี่ปุ่นคริสต์ราว 400 คน ซึ่งหลายคนหนีการกวาดล้างศาสนาคริสต์ในญี่ปุ่นมา
ในสมัยพระนารายณ์ บุคคลเชื้อสายญี่ปุ่นที่รู้จักกันดีคือมารี กีมาร์ เดอ ปินา ซึ่งมีเชื้อสายญี่ปุ่นและโปรตุเกส เป็นภรรยาของคอนสแตนติน ฟอลคอน ต่อมาได้รับราชการในห้องเครื่องต้นและเป็นที่รู้จักในชื่อท้าวทองกีบม้า หลังจากนั้นชาวญี่ปุ่นรุ่นหลังก็กลืนกลายไปกับชาวสยาม จนชุมชนแทบไม่เหลือในต้นคริสต์ศตวรรษที่ 18
หมู่บ้านญี่ปุ่นในแต่ละยุค
ลองดูริมน้ำตรงนี้ผ่านห้ายุคบนแผนที่
- แรกสร้างกรุง (พ.ศ. 1893–2031): ยังไม่มีชุมชนชาวญี่ปุ่น
- สมัยพระนเรศวร (พ.ศ. 2091–2148): อาสาญี่ปุ่นปรากฏในพงศาวดาร และมีพ่อค้าญี่ปุ่นพำนักในสยามแล้วใน พ.ศ. 2147
- สมัยพระนารายณ์ (พ.ศ. 2199–2231): ชุมชนเล็กลงหลังถูกเผาใน พ.ศ. 2173 และญี่ปุ่นปิดประเทศ
- เสียกรุงครั้งที่ 2 (พ.ศ. 2310): ชุมชนญี่ปุ่นกลืนกลายไปกับชาวสยามก่อนหน้านั้นนานแล้ว
- วันนี้: สวนอนุสรณ์ อาคารนิทรรศการ และสวนแบบญี่ปุ่น
การเที่ยวชมวันนี้
สมาคมไทย-ญี่ปุ่น ซึ่งก่อตั้งใน พ.ศ. 2478 ใช้เอกสารของบริษัทอินเดียตะวันออกของเนเธอร์แลนด์ค้นหาที่ตั้งชุมชนเดิม และซื้อที่ดินไว้ราว 7.5 ไร่ ต่อมาใน พ.ศ. 2530 รัฐบาลญี่ปุ่นให้ทุนสร้างศูนย์ศึกษาประวัติศาสตร์อยุธยา เนื่องในวาระเฉลิมพระชนมพรรษา 60 พรรษาของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 และครบ 100 ปีความสัมพันธ์ทางการทูตไทย-ญี่ปุ่น โดยมีอาคารส่วนหนึ่งตั้งอยู่ที่หมู่บ้านญี่ปุ่น
เมื่อวันที่ 11 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2558 สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เสด็จพระราชดำเนินไปทรงเปิดอาคารนิทรรศการเรื่องยามาดะ นางามาซะ และท้าวทองกีบม้า ปัจจุบันไม่มีอาคารสมัยอยุธยาเหลืออยู่ สิ่งที่เห็นคือสวน อนุสรณ์ และนิทรรศการที่ช่วยให้นึกภาพชุมชนเดิมออก
เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง
- อาสาญี่ปุ่นในกองทัพพระนเรศวร: พงศาวดารบางฉบับกล่าวถึงราว 500 คน แต่แหล่งข้อมูลผูกกับศึกต่างกัน บ้างว่าศึก พ.ศ. 2133 บ้างว่าศึกยุทธหัตถี พ.ศ. 2135 และยังไม่พบหลักฐานร่วมสมัยฝ่ายญี่ปุ่นยืนยันตัวเลขนี้
- ยามาดะ นางามาซะ กับพระนเรศวร: สื่อบันเทิงบางเรื่องทำให้คนเข้าใจว่ายามาดะร่วมยุคกับพระนเรศวร แต่หลักฐานชี้ว่าเขามาถึงราว พ.ศ. 2155 และมีบทบาทในรัชกาลพระเจ้าทรงธรรมจนถึงต้นรัชกาลพระเจ้าปราสาททอง
- จำนวนประชากร: ตัวเลข 1,000–1,500 คนอ้างกันมากที่สุด แต่เอกสารญี่ปุ่นบางฉบับประเมินว่ามีชาวญี่ปุ่นหลายพันคน
- ปีที่ชาวญี่ปุ่นกลับมาตั้งชุมชนใหม่: บางแหล่งว่า พ.ศ. 2175 บางแหล่งว่า พ.ศ. 2176
ข้อมูลการเที่ยวชม
- ค่าเข้าชม: ผู้ใหญ่ 50 บาท (ตามข้อมูลปี 2569 อัตราอาจเปลี่ยนแปลง)
- เวลาเปิดที่แต่ละแหล่งระบุไม่ตรงกัน ควรตรวจสอบก่อนเดินทาง
- ใช้เวลาดูวิดีโอและนิทรรศการก่อน แล้วค่อยเดินชมสวนริมน้ำ
- เที่ยวต่อบ้านฮอลันดาและวัดพนัญเชิงที่อยู่ฝั่งเดียวกันได้สะดวก
เวลาและค่าเข้าชมอาจเปลี่ยนแปลง ควรตรวจสอบก่อนเดินทาง
คำถามที่พบบ่อย
ชาวญี่ปุ่นมาอยู่ที่อยุธยาตั้งแต่สมัยไหน
เริ่มปรากฏตั้งแต่ปลายคริสต์ศตวรรษที่ 16 ในยุคพระนเรศวร หลักฐานที่ระบุปีชัดคือ พ.ศ. 2147 ซึ่งมีพ่อค้าญี่ปุ่นพำนักในสยามแล้ว ชุมชนรุ่งเรืองที่สุดในต้นคริสต์ศตวรรษที่ 17
ยามาดะ นางามาซะ อยู่ในสมัยพระนเรศวรหรือไม่
ไม่ใช่ ยามาดะมาถึงราว พ.ศ. 2155 หลังพระนเรศวรสวรรคตแล้ว และมีบทบาทในรัชกาลพระเจ้าทรงธรรม ก่อนเสียชีวิตที่นครศรีธรรมราชใน พ.ศ. 2173
หมู่บ้านญี่ปุ่นอยุธยามีอะไรให้ดู
มีอาคารนิทรรศการเรื่องความสัมพันธ์ไทย-ญี่ปุ่น ยามาดะ นางามาซะ และท้าวทองกีบม้า พร้อมสวนแบบญี่ปุ่นริมแม่น้ำ ไม่มีอาคารสมัยอยุธยาเหลืออยู่
- The Japanese in Ayutthaya - Ayutthaya Historical Research
- ความสัมพันธ์ระหว่างอยุธยาและญี่ปุ่น ตั้งแต่ พ.ศ.2149 ถึง พ.ศ.2310 - วารสารวิชาการอยุธยาศึกษา
- Historical events 1600 CE - Ayutthaya Historical Research
- Background information on the Japanese Village - Thai-Japanese Association
- HRH Princess Maha Chakri Sirindhorn opens new attraction commemorating Thai-Japanese relations - TAT News
- Japanese Village (Ayutthaya) - Wikipedia
ปรับปรุงล่าสุด 10 พฤศจิกายน 2569