บ้านฮอลันดา อยุธยา ที่ตั้งสถานีการค้าของบริษัทอินเดียตะวันออกของดัตช์ (VOC)

สินค้าและความขัดแย้ง

สินค้าสำคัญที่ดัตช์ซื้อจากอยุธยาคือหนังกวาง หนังปลากระเบน และไม้ฝาง ส่วนใหญ่ส่งต่อไปขายที่ญี่ปุ่นเพื่อแลกกับเงินและทองแดง ต่อมาดัตช์ได้สิทธิผูกขาดการค้าหนังสัตว์และดีบุกในบางช่วง และยังซื้อดีบุก ไม้ฝาง และงาช้างจากหัวเมืองทางใต้อย่างนครศรีธรรมราช

ความสัมพันธ์ไม่ได้ราบรื่นเสมอ ใน พ.ศ. 2179 (ค.ศ. 1636) เกิดเหตุการณ์ที่เรียกกันว่าวิกฤตปิกนิกฮอลันดา หลังพนักงานดัตช์ออกไปพักผ่อนแล้วเกิดเรื่องขึ้น ชาวดัตช์สองคนถูกตัดสินโทษให้ช้างเหยียบ จนหัวหน้าสถานีต้องจ่ายเงินเพื่อให้ปล่อยตัว

ในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์ ราว พ.ศ. 2206–2207 (ค.ศ. 1663–1664) VOC ส่งเรือปิดปากแม่น้ำเจ้าพระยาเพื่อกดดันราชสำนักหลังข้อพิพาทเรื่องเรือสินค้า เหตุการณ์จบลงด้วยสนธิสัญญา พ.ศ. 2207 (ค.ศ. 1664) ที่ให้สิทธิพิเศษทางการค้าแก่ดัตช์

ที่นี่ในแต่ละยุค

จุดนี้บนแผนที่เล่าเรื่องการค้าโลกที่ไหลผ่านอยุธยา ตั้งแต่ก่อนชาวยุโรปมาถึงจนถึงวันที่เหลือเพียงฐานอิฐ

• แรกสร้างกรุง (พ.ศ. 1893–2031): ยังไม่มีชาวยุโรปในอยุธยา บริเวณนี้เป็นพื้นที่ริมแม่น้ำทางใต้ของเกาะเมือง ใกล้วัดพนัญเชิง
• สมัยพระนเรศวร (พ.ศ. 2091–2148): ชาวดัตช์มาถึงและเข้าเฝ้าพระนเรศวรใน พ.ศ. 2147 แต่ยังไม่มีสถานีการค้าตรงจุดนี้
• สมัยพระนารายณ์ (พ.ศ. 2199–2231): สถานีการค้าริมน้ำคึกคักเต็มที่ เป็นช่วงที่ดัตช์มีอิทธิพลทางการค้าสูง และเกิดการปิดปากแม่น้ำกับสนธิสัญญา พ.ศ. 2207
• เสียกรุงครั้งที่ 2 (พ.ศ. 2310): เรือ VOC ลำสุดท้ายออกไปเมื่อเดือนพฤศจิกายน ค.ศ. 1765 ระหว่างสงครามช่วงสุดท้ายก่อนกรุงแตก สถานีการค้าถูกยึด ปล้น และทำลาย
• วันนี้: เหลือฐานอาคารอิฐที่ขุดพบ อนุสรณ์ที่ระลึก และศูนย์ข้อมูลบ้านฮอลันดาที่เปิดเมื่อ พ.ศ. 2556

จากซากอิฐสู่ศูนย์ข้อมูลบ้านฮอลันดา

กรมศิลปากรขึ้นทะเบียนพื้นที่นี้เป็นโบราณสถานตั้งแต่ พ.ศ. 2481 และมีการเปิดอนุสรณ์ก่ออิฐพร้อมแผ่นจารึกสำริดเมื่อ 19 สิงหาคม พ.ศ. 2499 แต่ยังไม่มีการขุดค้นอย่างเป็นระบบ

การขุดค้นครั้งสำคัญของกรมศิลปากรเกิดขึ้นช่วง พ.ศ. 2546–2548 ในวาระครบ 400 ปีความสัมพันธ์ไทย–เนเธอร์แลนด์ พบฐานอาคารอิฐ 3 หลัง และกลับมาขุดต่อช่วง พ.ศ. 2551–2552 ด้วยการสนับสนุนของรัฐบาลเนเธอร์แลนด์ พบอาคารหลังที่ 4 พร้อมกล้องยาสูบดินเผา เครื่องแก้ว เหรียญ และเครื่องถ้วย

อาคารหลักสองชั้นขนาดราว 12.5 x 45 เมตร ขุดได้เพียงบางส่วน เพราะส่วนใหญ่อยู่ใต้อู่ต่อเรือเอกชนข้างเคียง พื้นที่ปัจจุบันราว 1.3 ไร่ เป็นเพียงประมาณหนึ่งในสิบของที่ดิน VOC เดิม

ศูนย์ข้อมูลสร้างเสร็จใน พ.ศ. 2554 และเปิดให้เข้าชมเมื่อ 3 เมษายน พ.ศ. 2556 โดยได้ทุนจากสมเด็จพระราชินีนาถเบียทริกซ์แห่งเนเธอร์แลนด์และรัฐบาลเนเธอร์แลนด์ นิทรรศการพัฒนาโดยนักประวัติศาสตร์ไทยร่วมกับพิพิธภัณฑ์ของไทยและเนเธอร์แลนด์

การเที่ยวชม

ภายในมีนิทรรศการเรื่อง VOC ในสยาม แผนที่ยุโรปสมัยศตวรรษที่ 17–18 ฉบับจำลอง แบบจำลองโบราณวัตถุ เช่น เหรียญและเครื่องถ้วย และข้าวของเครื่องใช้แบบศตวรรษที่ 17 ด้านหน้าอาคารหันสู่แม่น้ำในสไตล์ดัตช์ และมีฐานอาคารที่ขุดพบให้เดินชม

บ้านฮอลันดาอยู่ไม่ไกลจากวัดพนัญเชิง จึงเที่ยวต่อกันได้ในครึ่งวัน หรือรวมกับหมู่บ้านโปรตุเกสและหมู่บ้านญี่ปุ่นทางใต้ของเกาะเมือง เพื่อดูเรื่องราวชุมชนต่างชาติในอยุธยาให้ครบในทริปเดียว