หน้าแรก › สถานที่ › วัดธรรมิกราช
วัดธรรมิกราช วัดเก่าก่อนกรุงศรีฯ กับเจดีย์สิงห์ล้อมและเรื่องพระศรีศิลป์
วัดธรรมิกราชเป็นวัดเก่าแก่ในเกาะเมืองอยุธยา ทางตะวันออกของพระราชวังหลวง ตำนานเล่าว่ามีมาก่อนพระเจ้าอู่ทองสถาปนากรุงศรีอยุธยา จุดเด่นคือเจดีย์ประธานที่มีสิงห์ปูนปั้นล้อมรอบ และในยุคที่สมเด็จพระนเรศวรยังทรงพระเยาว์ วัดนี้ยังเป็นฉากหนึ่งของเหตุการณ์กบฏพระศรีศิลป์ในพระราชพงศาวดาร
ที่นี่ในแต่ละยุค
ตำนานฝ่ายเหนือว่าพระยาธรรมิกราช โอรสของพระเจ้าสายน้ำผึ้ง สร้างวัดนี้ก่อนพระเจ้าอู่ทองสถาปนากรุง เดิมชื่อวัดมุขราช ศิลปกรรมยุคแรกเป็นแบบอยุธยาตอนต้น และเศียรพระพุทธรูปสำริดขนาดใหญ่ที่พบที่นี่น่าจะหล่อในช่วงนี้
พระราชพงศาวดารเล่าว่าในรัชกาลสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ พระศรีศิลป์ พระอนุชาของสมเด็จพระยอดฟ้า ถูกควบคุมตัวไว้ที่วัดนี้หลังคิดการชิงราชสมบัติ ต่อมาพระศรีศิลป์หลบหนีออกไปรวบรวมผู้คน ยกเข้าตีพระราชวัง และสิ้นพระชนม์ราว พ.ศ. 2104 ขณะนั้นพระนเรศวรยังทรงพระเยาว์ ประทับที่เมืองพิษณุโลก
ภาพวาดของโยฮันเนส วิงโบนส์ ราว ค.ศ. 1665 แสดงวัดนี้มีปรางค์และเจดีย์สององค์ และแผนที่ของแกมป์เฟอร์ ค.ศ. 1690 ก็บันทึกไว้ ผู้ศึกษาบางท่านสันนิษฐานว่าเจดีย์สิงห์ล้อมอาจสร้างหรือปรับปรุงในรัชกาลพระเจ้าปราสาททอง
ใน พ.ศ. 2301 พระเถระจากวัดนี้ได้รับนิมนต์ไปช่วยระงับความขัดแย้งเรื่องราชสมบัติหลังสิ้นรัชกาลพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ เมื่อกรุงแตก พ.ศ. 2310 วัดถูกไฟเผาเสียหายหนัก
โบราณสถานที่บูรณะแล้วและเป็นวัดที่มีพระจำพรรษา จุดเด่นคือเจดีย์ที่มีสิงห์ปูนปั้นล้อมรอบ 52 ตัว ซากวิหารหลวง และวิหารพระนอน
ตำนานก่อนกรุงศรีอยุธยา
วัดธรรมิกราชอยู่ในย่านที่เชื่อกันว่ามีชุมชนอยู่ก่อนพระเจ้าอู่ทองจะสถาปนากรุงศรีอยุธยาใน พ.ศ. 1893 (ค.ศ. 1351) ตำนานฝ่ายเหนือเล่าว่าพระยาธรรมิกราช โอรสของพระเจ้าสายน้ำผึ้ง เป็นผู้สร้างวัดนี้ และวัดได้ชื่อตามผู้สร้าง
ข้อมูลที่ ayutthaya-history.com รวบรวมระบุว่าชื่อแรกของวัดคือวัดมุขราช และรูปแบบศิลปะของโบราณสถานยุคแรกเป็นแบบอยุธยาตอนต้น ส่วนบทความของรองศาสตราจารย์ ดร.ศักดิ์ชัย สายสิงห์ ในวารสารดำรงวิชาการ (พ.ศ. 2550) เสนอว่าเศียรพระพุทธรูปที่พบที่วัดนี้น่าจะหล่อขึ้นในสมัยอยุธยาตอนต้น ราวคริสต์ศตวรรษที่ 15
เรื่องผู้สร้างก่อนสถาปนากรุงจึงควรอ่านในฐานะตำนาน แต่หลักฐานทางศิลปะก็ยืนยันได้ว่าวัดนี้เก่าแก่และสำคัญมาตั้งแต่ต้นกรุง
เกี่ยวข้องกับยุคสมเด็จพระนเรศวรอย่างไร
เหตุการณ์ที่ทำให้วัดธรรมิกราชอยู่ในประวัติศาสตร์ยุคพระนเรศวรเกิดในรัชกาลสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ พระราชพงศาวดารเล่าว่าพระศรีศิลป์ พระอนุชาของสมเด็จพระยอดฟ้า เคยคิดการชิงราชสมบัติ จึงถูกควบคุมตัวไว้ที่วัดธรรมิกราช
ต่อมาเมื่อถึงวัยที่ควรผนวช พระศรีศิลป์กลับหลบหนีออกจากวัดไปรวบรวมผู้คน แล้วยกเข้าตีพระราชวัง จนสิ้นพระชนม์ในเหตุการณ์ที่เรียกกันว่ากบฏพระศรีศิลป์ ซึ่ง ayutthaya-history.com เทียบศักราชไว้ราว พ.ศ. 2104 (ค.ศ. 1561) ขณะนั้นสมเด็จพระนเรศวรยังทรงพระเยาว์ ประทับอยู่ที่เมืองพิษณุโลก
ความวุ่นวายในราชสำนักช่วงนี้เกิดขึ้นพร้อมกับที่หงสาวดีกำลังขยายอำนาจ ไม่กี่ปีต่อมาก็เกิดสงครามช้างเผือก (พ.ศ. 2106–2107) ซึ่งทำให้พระนเรศวรต้องเสด็จไปประทับที่หงสาวดี วัดธรรมิกราชจึงเป็นฉากเล็กๆ ของยุคที่หล่อหลอมพระองค์
เจดีย์สิงห์ล้อมและสิ่งที่ควรดู
เจดีย์ประธานเป็นเจดีย์ทรงระฆังบนฐานแปดเหลี่ยม ส่วนยอดพังลงแล้ว ตั้งอยู่บนลานสี่เหลี่ยมที่มีสิงห์ปูนปั้นแบบเขมรล้อมรอบ 52 ตัว ด้านละ 13 ตัว ในอยุธยามีเจดีย์ลักษณะนี้น้อยมาก อีกแห่งที่ใกล้เคียงคือวัดแม่นางปลื้มทางเหนือของเกาะเมือง
ผู้ศึกษาบางท่านสันนิษฐานว่าเจดีย์องค์ที่เห็นอาจสร้างหรือปรับปรุงในรัชกาลพระเจ้าปราสาททอง โดยสร้างทับเจดีย์ทรงระฆังองค์เก่าสมัยอยุธยาตอนต้น
- เจดีย์สิงห์ล้อม ลองสังเกตใบหน้าและท่านั่งของสิงห์แต่ละตัวที่เรียงรายรอบฐาน
- ซากวิหารหลวงขนาดใหญ่ที่ยังเหลือผนังและเสาอิฐบางส่วน ช่วยให้นึกภาพขนาดของวัดหลวงในอดีต
- วิหารพระนอน ภายในมีพระพุทธไสยาสน์ยาวราว 12 เมตร
- พระอุโบสถที่ยังใช้ประกอบศาสนกิจ ภายในมีพระประธานปูนปั้นสมัยรัตนโกสินทร์
- รูปปั้นไก่จำนวนมากที่ผู้คนนำมาถวาย ซึ่งคู่มือท่องเที่ยวบางแห่งอธิบายว่าเป็นสัญลักษณ์ที่ผูกกับพระนเรศวร
เศียรพระพุทธรูปสำริดแห่งวัดธรรมิกราช
สมบัติชิ้นเด่นที่พบในวัดคือเศียรพระพุทธรูปสำริดขนาดใหญ่แบบอู่ทอง ซึ่งพระยาโบราณราชธานินทร์ขุดพบ ayutthaya-history.com ระบุว่าสูงราว 1.80 เมตร กว้างราว 1.40 เมตร ขนาดนี้ช่วยให้นึกภาพได้ว่าพระพุทธรูปองค์เต็มต้องใหญ่โตเพียงใด
ปัจจุบันเศียรองค์จริงไม่ได้อยู่ที่วัด กรมศิลปากรทำแบบจำลองไว้ให้ชมแทน แหล่งข้อมูลออนไลน์ระบุที่เก็บองค์จริงไม่ตรงกัน บางแหล่งว่าอยู่ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เจ้าสามพระยา ผู้ที่อยากเห็นของจริงจึงควรสอบถามพิพิธภัณฑ์ก่อนเดินทาง
วัดธรรมิกราชในแต่ละยุค
วัดนี้ผ่านเกือบทุกช่วงของกรุงศรีอยุธยา ลองไล่ดูทีละยุค
- แรกสร้างกรุง (พ.ศ. 1893–2031): ตำนานว่ามีวัดอยู่แล้วก่อนสถาปนากรุง ศิลปกรรมยุคแรกเป็นแบบอยุธยาตอนต้น และเศียรพระพุทธรูปสำริดขนาดใหญ่น่าจะหล่อในช่วงนี้
- สมัยพระนเรศวร (พ.ศ. 2091–2148): ในรัชกาลสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ พระศรีศิลป์ถูกควบคุมตัวไว้ที่วัดนี้ ก่อนหลบหนีไปก่อการและสิ้นพระชนม์ราว พ.ศ. 2104
- สมัยพระนารายณ์ (พ.ศ. 2199–2231): ภาพวาดของโยฮันเนส วิงโบนส์ ราว ค.ศ. 1665 แสดงวัดนี้มีปรางค์และเจดีย์สององค์ และแผนที่ของแกมป์เฟอร์ ค.ศ. 1690 ก็บันทึกไว้ แสดงว่ายังเป็นวัดสำคัญกลางเมือง
- เสียกรุงครั้งที่ 2 (พ.ศ. 2310): ไม่นานก่อนกรุงแตก ใน พ.ศ. 2301 พระเถระจากวัดนี้ได้รับนิมนต์ไปช่วยระงับความขัดแย้งเรื่องราชสมบัติ เมื่อกรุงแตก วัดถูกไฟเผาเสียหายหนัก
- วันนี้: โบราณสถานที่บูรณะแล้วและเป็นวัดที่มีพระจำพรรษา ผู้คนมาไหว้พระและชมเจดีย์สิงห์ล้อม
การเดินทางและเที่ยวชม
วัดธรรมิกราชอยู่ริมถนนอู่ทองด้านเหนือของเกาะเมือง ทางตะวันออกของพระราชวังหลวง เดินหรือปั่นจักรยานต่อจากวัดพระศรีสรรเพชญ์และวิหารพระมงคลบพิตรได้สะดวก
เพราะเป็นวัดที่มีพระสงฆ์จำพรรษา ผู้มาเยือนควรแต่งกายสุภาพและสำรวมในเขตพระอุโบสถและวิหาร ช่วงเช้าร่มรื่นและคนไม่มาก เหมาะกับการเดินชมซากวิหารหลวงและเจดีย์สิงห์ล้อม
เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง
- ผู้สร้างและอายุวัด: ตำนานฝ่ายเหนือว่าพระยาธรรมิกราชสร้างก่อนสถาปนากรุง แต่ยังไม่มีหลักฐานร่วมสมัยยืนยัน หลักฐานที่ชัดกว่าคือศิลปกรรมแบบอยุธยาตอนต้น
- อายุเจดีย์สิงห์ล้อม: บางท่านสันนิษฐานว่าเป็นงานรัชกาลพระเจ้าปราสาททองที่สร้างทับเจดีย์องค์เก่า บางแหล่งเชื่อมโยงคติสิงห์ล้อมกับการรับอิทธิพลเขมรตั้งแต่รัชกาลสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 2 จึงยังสรุปอายุแน่ชัดไม่ได้
- ศักราชของเหตุการณ์พระศรีศิลป์: พงศาวดารแต่ละฉบับให้ศักราชไม่ตรงกัน ปี พ.ศ. 2104 เป็นการเทียบของผู้ศึกษา ไม่ใช่ตัวเลขที่ทุกฉบับเห็นพ้อง
- ที่เก็บเศียรพระพุทธรูปสำริด: แหล่งข้อมูลออนไลน์ระบุสถานที่เก็บรักษาองค์จริงไม่ตรงกัน
ข้อมูลการเที่ยวชม
- เป็นวัดที่มีพระจำพรรษา แต่งกายสุภาพ ไม่สวมเสื้อแขนกุดหรือกางเกงขาสั้นเข้าเขตพระอุโบสถ
- ไม่ปีนเจดีย์หรือนั่งบนรูปสิงห์ปูนปั้น
- เที่ยวต่อกับวัดพระศรีสรรเพชญ์และพระราชวังหลวงที่อยู่ไม่ไกล
คำถามที่พบบ่อย
วัดธรรมิกราชมีอะไรน่าสนใจ
จุดเด่นคือเจดีย์ทรงระฆังที่มีสิงห์ปูนปั้นล้อมรอบ 52 ตัว ซากวิหารหลวงขนาดใหญ่ และวิหารพระนอน ทั้งยังเป็นวัดที่มีพระจำพรรษา
วัดธรรมิกราชเกี่ยวข้องกับพระนเรศวรอย่างไร
ไม่มีบันทึกว่าพระนเรศวรเสด็จมา แต่วัดอยู่ในเหตุการณ์กบฏพระศรีศิลป์ราว พ.ศ. 2104 ในรัชกาลพระมหาจักรพรรดิ ซึ่งเป็นยุคที่พระนเรศวรยังทรงพระเยาว์
ชื่อวัดธรรมิกราชมาจากไหน
ตำนานฝ่ายเหนือเล่าว่าพระยาธรรมิกราช โอรสของพระเจ้าสายน้ำผึ้ง เป็นผู้สร้าง วัดจึงได้ชื่อตามผู้สร้าง
ปรับปรุงล่าสุด 10 พฤศจิกายน 2569