วิหารพระมงคลบพิตร พระพุทธรูปองค์มหึมาที่ผ่านไฟสงครามกรุงศรีอยุธยา

ฟ้าผ่า ไฟสงคราม และการบูรณะ

ในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าเสือ ฟ้าผ่ายอดมณฑปจนไฟลุกไหม้ หลังคาพังลงมาทับจนพระศอและพระเศียรหัก พระเจ้าเสือโปรดให้รื้อมณฑปแล้วสร้างวิหารใหญ่ขึ้นแทน ใช้เวลาราวสองปี พงศาวดารยังกล่าวถึงการบูรณะในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศราว พ.ศ. 2285 ซึ่งผู้ศึกษาบางท่านเห็นว่าเป็นการเล่าเหตุการณ์เดียวกันซ้ำในศักราชต่างกัน

เมื่อกรุงแตกในเดือนเมษายน พ.ศ. 2310 ไฟเผาวิหารจนหลังคาพังทับองค์พระ พระเศียรและพระกรขวาหักชำรุด พระมงคลบพิตรอยู่ในสภาพนั้นนานกว่าหนึ่งร้อยห้าสิบปี

การซ่อมสมัยใหม่เริ่มใน พ.ศ. 2463 (ค.ศ. 1920) รัชกาลที่ 6 เมื่อพระยาโบราณราชธานินทร์ซ่อมพระเศียรและพระกรขวา ต่อมา พ.ศ. 2474 มีการซ่อมอีกครั้งด้วยทุนของผู้มีจิตศรัทธา และในช่วง พ.ศ. 2499–2500 รัฐบาลจอมพล ป. พิบูลสงคราม สร้างวิหารหลังใหม่ โดยนายกรัฐมนตรีพม่าในเวลานั้นร่วมบริจาคทุนด้วย

ระหว่างการบูรณะช่วงนั้นยังพบพระพุทธรูปองค์เล็กจำนวนมากภายในองค์พระ ซึ่งนำไปเก็บรักษาที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เจ้าสามพระยาและจันทรเกษม ต่อมาใน พ.ศ. 2535 มูลนิธิพระมงคลบพิตรปิดทององค์พระทั้งองค์ เนื่องในโอกาสสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ทรงเจริญพระชนมพรรษา 60 พรรษา

วิหารพระมงคลบพิตรในแต่ละยุค

ลองดูว่าจุดนี้บนแผนที่เปลี่ยนไปอย่างไรในแต่ละยุค

• แรกสร้างกรุง (พ.ศ. 1893–2031): ยังไม่มีพระมงคลบพิตรและวิหารนี้ บริเวณนี้อยู่ใกล้ที่ตั้งพระราชวังเดิมของพระเจ้าอู่ทอง ซึ่งต่อมากลายเป็นวัดพระศรีสรรเพชญ์
• สมัยพระนเรศวร (พ.ศ. 2091–2148): พระมงคลบพิตรหล่อแล้วและประดิษฐานอยู่ใกล้ๆ ทางตะวันออก พงศาวดารให้ศักราชการชะลอพระมาไว้ตรงนี้ที่ พ.ศ. 2146 แต่ผู้ศึกษาเห็นว่าน่าจะเกิดภายหลัง
• สมัยพระนารายณ์ (พ.ศ. 2199–2231): พระมงคลบพิตรประดิษฐานในมณฑปทางใต้ของวัดพระศรีสรรเพชญ์ ใกล้พระราชวังหลวง
• เสียกรุงครั้งที่ 2 (พ.ศ. 2310): ไฟเผาวิหารจนหลังคาพังทับองค์พระ ภายหลังพระศพสมเด็จพระเจ้าเอกทัศถูกฝังไว้ที่โคกหน้าวิหาร ก่อนพระเจ้าตากสินโปรดให้ขุดขึ้นมาถวายพระเพลิงอย่างสมพระเกียรติ
• วันนี้: วิหารหลังใหม่ที่สร้าง พ.ศ. 2499–2500 และพระพุทธรูปปิดทองทั้งองค์ เป็นที่สักการะของทั้งคนไทยและนักท่องเที่ยว

สิ่งที่ควรดู

วิหารที่เห็นวันนี้เป็นอาคารสร้างใหม่ ส่วนรอบๆ มีโบราณสถานสำคัญรายล้อม

• พระมงคลบพิตร ลองยืนดูจากประตูด้านหน้าเพื่อเห็นสัดส่วนขององค์พระเทียบกับตัววิหาร
• ลานโล่งด้านหน้าวิหาร ซึ่งพงศาวดารว่าเคยกันไว้เป็นสนามหน้าจักรวรรดิสำหรับพระราชพิธีถวายพระเพลิง
• วัดพระศรีสรรเพชญ์ที่อยู่ติดกันทางทิศเหนือ ซึ่งเป็นวัดในเขตพระราชวังหลวง
• วัดพระรามที่อยู่ฝั่งตรงข้ามถนน วัดบนที่ถวายพระเพลิงพระเจ้าอู่ทอง

การเดินทางและเที่ยวชม

วิหารพระมงคลบพิตรอยู่กลางเกาะเมือง ติดกับวัดพระศรีสรรเพชญ์ จึงมักเป็นจุดแรกๆ ของการเที่ยวอุทยานประวัติศาสตร์ เดินต่อไปยังพระราชวังหลวงและวัดพระรามได้ในระยะไม่ไกล

เพราะเป็นที่สักการะที่ยังใช้งาน ควรแต่งกายสุภาพ ถอดรองเท้าก่อนเข้าวิหาร และเลือกช่วงเช้าหากต้องการไหว้พระอย่างสงบ ส่วนเวลาเปิดปิดควรตรวจสอบกับป้ายหน้าวิหารก่อนเดินทาง