สมเด็จพระนเรศวรสวรรคตที่เมืองหาง พ.ศ. 2148 ตามหลักฐานแต่ละฝ่าย

ฉบับสมัยรัตนโกสินทร์: ทุ่งแก้วที่เมืองห้างหลวง

ข้อความฉบับที่หมอบรัดเลย์พิมพ์ ซึ่งอยู่ในสายเดียวกับฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ เล่าว่าทัพหลวงเสด็จทางเมืองห้างหลวงและตั้งทัพที่ตำบลทุ่งแก้ว ขณะที่สมเด็จพระเอกาทศรถยกไปอีกทางหนึ่งถึงเมืองฝาง เมื่อพระนเรศวรประชวรหนัก จึงมีรับสั่งให้ข้าหลวงไปกราบทูลพระเอกาทศรถ

พระเอกาทศรถเสด็จมาถึงในวันเสาร์ ขึ้น 6 ค่ำ เดือน 6 และพระนเรศวรเสด็จสวรรคตในวันจันทร์ ขึ้น 8 ค่ำ เดือน 6 พระชนมายุ 50 พรรษา ครองราชย์ 15 ปี วันและเดือนนี้คำนวณได้ตรงกับ 25 เมษายน ค.ศ. 1605 แม้ฉบับนี้จะลงศักราชคลาดไปเช่นเดียวกับตอนอื่น

ข้อความฉบับนี้บอกเพียงว่าประชวรหนัก ไม่ได้บรรยายลักษณะพระอาการ เรื่องที่เล่ากันแพร่หลายว่าทรงประชวรเป็นฝีที่พระพักตร์จึงไม่ได้มาจากฉบับนี้

พงศาวดารพม่า วัน วลีต และพงศาวดารเชียงตุง

พงศาวดารพม่าของอูกาลาบันทึกว่ากษัตริย์สยามสวรรคตที่เมืองหาง ในศักราช 966 ตามการนับของพม่า และระบุว่าเมื่อพระนเรศวรประชวรกะทันหันที่ชายแดน ทัพสยามก็ยกเลิกการบุก ราชสำนักอังวะจึงหันไปตีรัฐไทใหญ่แทน

วัน วลีตก็ระบุว่าพระองค์สวรรคตที่เมืองหาง แต่เล่าว่าเป้าหมายของทัพคือเมืองตองอู ไม่ใช่อังวะ ส่วนพงศาวดารเชียงตุงเล่าว่าสวรรคตที่เวียงดาว ซึ่งน่าจะหมายถึงเชียงดาว และลงปีเร็วกว่าฝ่ายอื่นหลายปี ขณะที่พงศาวดารหลักของเชียงใหม่ เชียงแสน และน่าน ไม่ได้กล่าวถึงเรื่องนี้เลย

เมืองหางอยู่ที่ไหน

แม้หลักฐานส่วนใหญ่จะเรียกชื่อเมืองหางตรงกัน แต่ตำแหน่งยังถกเถียง สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงสันนิษฐานว่าอยู่ในเขตอำเภอฝาง บางฝ่ายเชื่อว่าอยู่แถบอำเภอเวียงแหง จังหวัดเชียงใหม่

งานศึกษาของคิริงายะในวารสารสยามสมาคมระบุว่าเมืองหางเป็นเมืองของไทใหญ่ที่อยู่ข้ามแม่น้ำสาละวินไป ห่างจากเชียงใหม่ขึ้นไปทางเหนือราว 150 กิโลเมตร และงานวิจัยปี 2567 จากคำบอกเล่าของชาวไทใหญ่ก็เห็นว่าเมืองหางไม่ใช่เวียงแหง