หน้าแรก › สถานที่ › วัดพุทไธศวรรย์
วัดพุทไธศวรรย์ ปรางค์ริมน้ำบนที่ตั้งตำหนักเวียงเหล็ก
วัดพุทไธศวรรย์ตั้งอยู่ริมแม่น้ำเจ้าพระยาฝั่งใต้ ตรงข้ามเกาะเมืองอยุธยา โดดเด่นด้วยปรางค์ประธานทรงขอมและตำหนักสองชั้นที่ยังมีภาพจิตรกรรมสมัยอยุธยา ความน่าสนใจอีกอย่างคือหลักฐานเก่าเล่าเรื่องผู้สร้างไม่ตรงกัน และหนึ่งในนั้นระบุว่าสมเด็จพระนเรศวรทรงสร้างวัดนี้
ที่นี่ในแต่ละยุค
พระราชพงศาวดารที่เรียบเรียงในสมัยรัตนโกสินทร์เล่าว่า พระเจ้าอู่ทองประทับที่ตำหนักเวียงเหล็กตรงนี้ก่อนสร้างกรุง แล้วโปรดให้สร้างวัดขึ้นเมื่อ พ.ศ. 1896 แต่พงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐซึ่งเก่ากว่าไม่ได้กล่าวถึงวัดนี้
หลักฐานเรื่องวัดนี้ในยุคพระนเรศวรขัดกันเอง หนังสือสังคีติยวงศ์ที่สมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพนฯ รจนาใน พ.ศ. 2332 ระบุว่าสมเด็จพระนเรศวรทรงสร้างวัดนี้ ขณะที่คำให้การชาวกรุงเก่าว่าเป็นพระเจ้าทรงธรรม และพงศาวดารฉบับหลังว่ามีมาตั้งแต่ พ.ศ. 1896 จึงยังสรุปไม่ได้ว่าในรัชกาลพระนเรศวร ตรงนี้เป็นวัดอยู่แล้ว หรือเพิ่งสร้างขึ้นในรัชกาลนี้
นักประวัติศาสตร์ศิลปะพิริยะ ไกรฤกษ์ เห็นว่าวัดในรูปแบบที่เห็นวันนี้น่าจะสร้างเสร็จราว พ.ศ. 2228–2229 ในรัชกาลพระนารายณ์ เพื่ออุทิศแด่พระมเหสีที่สิ้นพระชนม์ โดยอ้างบันทึกของบาทหลวงชาวฝรั่งเศสและแผนที่ฝรั่งเศสที่เรียกที่นี่ว่าวัดของพระราชินีผู้ล่วงลับ
พม่าเผาพระนครใน พ.ศ. 2310 แต่ปรางค์ประธานและตำหนักสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ซึ่งเป็นอาคารสมัยอยุธยาตอนปลายยังเหลือรอดมาถึงปัจจุบัน
วัดที่ยังมีพระสงฆ์ ปรางค์ประธานทรงขอมได้รับการบูรณะในสมัยรัชกาลที่ 5 รอบปรางค์มีระเบียงคดเรียงรายด้วยพระพุทธรูป และตำหนักสองชั้นยังมีภาพจิตรกรรมฝาผนังสมัยอยุธยาตอนปลายให้ชม
ความเป็นมาตามพระราชพงศาวดาร
พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาที่เรียบเรียงในสมัยรัตนโกสินทร์เล่าว่า ก่อนสถาปนากรุงศรีอยุธยา พระเจ้าอู่ทองหรือสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 ประทับอยู่ที่ตำหนักเวียงเหล็กริมแม่น้ำฝั่งใต้ ต่อมาใน พ.ศ. 1896 (ค.ศ. 1353) ไม่กี่ปีหลังตั้งกรุง พระองค์โปรดให้สร้างพระอารามขึ้นที่ตำหนักเดิม และพระราชทานนามว่าวัดพุทไธศวรรย์
เรื่องนี้ทำให้วัดนี้ถูกเล่าขานว่าเป็นวัดแรกๆ ของกรุง แต่ต้องอ่านอย่างระวัง เพราะพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐซึ่งเขียนใน พ.ศ. 2223 และบันทึกของวัน วลีต พ่อค้าชาวดัตช์ราว พ.ศ. 2183 ไม่ได้กล่าวถึงวัดนี้เลย
ใครสร้างกันแน่ หลักฐานที่ไม่ตรงกัน
นอกจากพระราชพงศาวดารแล้ว ยังมีหลักฐานอีกอย่างน้อยสามทางที่เล่าต่างกัน ทางแรกคือหนังสือสังคีติยวงศ์ ที่สมเด็จพระพนรัตน์แห่งวัดพระเชตุพนฯ รจนาเป็นภาษาบาลีใน พ.ศ. 2332 ระบุว่าสมเด็จพระนเรศวรทรงสร้างวัดนี้ ทางที่สองคือคำให้การชาวกรุงเก่า ซึ่งบันทึกจากคำบอกเล่าของชาวอยุธยาที่ถูกกวาดต้อนไปพม่าหลัง พ.ศ. 2310 ระบุว่าเป็นพระเจ้าทรงธรรม
ทางที่สามมาจากหลักฐานฝรั่งเศส บาทหลวงนิโกลาส์ แชร์แวส เขียนถึงระเบียงคดแห่งใหม่ที่สร้างอุทิศแด่พระราชินีผู้ล่วงลับ และแผนที่ที่อาศัยการสำรวจปี พ.ศ. 2230 ก็เรียกที่นี่ว่าวัดของพระราชินีผู้ล่วงลับ นักประวัติศาสตร์ศิลปะพิริยะ ไกรฤกษ์ จึงเสนอว่าวัดในรูปแบบปัจจุบันน่าจะสร้างเสร็จราว พ.ศ. 2228–2229 ในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์ โดยผังที่มีปรางค์ใหญ่ขนาบด้วยปรางค์เล็กก็คล้ายวัดพระศรีรัตนมหาธาตุ ลพบุรี ที่พระนารายณ์ทรงปฏิสังขรณ์
ความเห็นเหล่านี้ไม่จำเป็นต้องหักล้างกันทั้งหมด เพราะวัดหนึ่งอาจมีศาสนสถานเดิมแล้วถูกสร้างใหม่หรือขยายในรัชกาลต่อมา แต่สิ่งที่พูดได้อย่างซื่อตรงคือ ยังไม่มีหลักฐานร่วมสมัยที่ชี้ชัดว่าใครเป็นผู้สร้างคนแรก
เกี่ยวข้องกับสมเด็จพระนเรศวรอย่างไร
ความเชื่อมโยงกับพระนเรศวรมาจากหนังสือสังคีติยวงศ์ ซึ่งเขียนหลังรัชกาลของพระองค์ราว 180 ปี โดยพระเถระชั้นผู้ใหญ่ผู้รอบรู้ประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนา จึงเป็นหลักฐานที่ควรรับฟัง แต่ยังไม่ใช่หลักฐานร่วมสมัย
บนแผนที่ของเว็บไซต์นี้ วัดพุทไธศวรรย์จึงถูกระบุว่าเกี่ยวข้องกับพระนเรศวรในฐานะสถานที่ที่มีเอกสารอ้างถึงพระองค์ ไม่ใช่สถานที่ที่ยืนยันได้แน่นอนว่าพระองค์ทรงสร้าง ผู้อ่านควรถือเป็นข้อมูลที่ยังถกเถียงกันอยู่
สิ่งที่ควรดู
ปรางค์ประธานทรงขอมตั้งอยู่บนฐานย่อมุม มีระเบียงคดล้อมรอบซึ่งเรียงรายด้วยพระพุทธรูปลงรักปิดทอง ปรางค์ได้รับการบูรณะในสมัยรัชกาลที่ 5 ราว พ.ศ. 2441 ด้วยทุนที่ชาวอยุธยาร่วมกันบริจาค ส่วนอุโบสถอยู่ทางตะวันตกของปรางค์
ตำหนักสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์เป็นอาคารสองชั้น ฐานแอ่นโค้งคล้ายท้องเรือสำเภาแบบอยุธยาตอนปลาย ผนังชั้นบนมีภาพจิตรกรรมที่ส่วนใหญ่ลบเลือนแล้ว ได้แก่ ชาดก ภาพสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์เดินทางไปนมัสการรอยพระพุทธบาทที่ลังกา ไตรภูมิ และมารผจญ ถือเป็นจิตรกรรมสมัยอยุธยาตอนปลายที่หาชมได้ไม่มาก
วัดพุทไธศวรรย์ในแต่ละยุค
จุดเดียวกันบนแผนที่ แต่ภาพที่เห็นเปลี่ยนไปตามยุค
- แรกสร้างกรุง (พ.ศ. 1893–2031): ตามพระราชพงศาวดาร ที่นี่คือตำหนักเวียงเหล็กของพระเจ้าอู่ทอง และกลายเป็นวัดใน พ.ศ. 1896
- สมัยพระนเรศวร (พ.ศ. 2091–2148): สังคีติยวงศ์ระบุว่าพระนเรศวรทรงสร้างวัดนี้ แต่หลักฐานอื่นขัดกัน
- สมัยพระนารายณ์ (พ.ศ. 2199–2231): หลักฐานฝรั่งเศสกล่าวถึงระเบียงคดใหม่ที่สร้างอุทิศแด่พระราชินีผู้ล่วงลับ
- เสียกรุงครั้งที่ 2 (พ.ศ. 2310): พระนครถูกเผา แต่ปรางค์และตำหนักของวัดนี้ยังเหลือรอด
- วันนี้: วัดที่ยังมีพระสงฆ์ พร้อมปรางค์ ระเบียงคด และตำหนักที่มีภาพจิตรกรรมเก่า
การเดินทางและเที่ยวชม
วัดอยู่นอกเกาะเมืองฝั่งใต้ ข้ามสะพานจากเกาะเมืองไปไม่ไกล หรือมากับเรือนำเที่ยวรอบเกาะซึ่งมักแวะที่นี่ ตำหนักสมเด็จบางช่วงอาจปิด ถ้าอยากชมภาพจิตรกรรมควรสอบถามเจ้าหน้าที่ของวัดก่อน
เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง
- ผู้สร้างวัด: พระราชพงศาวดารฉบับหลังว่าพระเจ้าอู่ทอง พ.ศ. 1896 สังคีติยวงศ์ (พ.ศ. 2332) ว่าพระนเรศวร คำให้การชาวกรุงเก่าว่าพระเจ้าทรงธรรม และพิริยะ ไกรฤกษ์ เสนอจากหลักฐานฝรั่งเศสว่าวัดรูปแบบปัจจุบันสร้างเสร็จสมัยพระนารายณ์ราว พ.ศ. 2228–2229
- ตำหนักสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์: มีผู้กล่าวว่าสร้างในรัชกาลสมเด็จพระเพทราชา แต่ยังไม่พบเอกสารยืนยันปีสร้างแน่ชัด
ข้อมูลการเที่ยวชม
- แต่งกายสุภาพ และไม่ปีนป่ายปรางค์หรือฐานโบราณสถาน
- ภาพจิตรกรรมในตำหนักเปราะบาง ไม่ใช้แฟลชและไม่สัมผัสผนัง
- มาช่วงเช้าหรือบ่ายแก่จะได้แสงสวยและอากาศไม่ร้อนจัด
คำถามที่พบบ่อย
วัดพุทไธศวรรย์ใครสร้าง
พระราชพงศาวดารฉบับหลังว่าพระเจ้าอู่ทองสร้างเมื่อ พ.ศ. 1896 แต่หลักฐานอื่นระบุต่างกัน ทั้งพระนเรศวร พระเจ้าทรงธรรม และพระนารายณ์ จึงยังเป็นข้อถกเถียง
วัดพุทไธศวรรย์เกี่ยวข้องกับพระนเรศวรอย่างไร
หนังสือสังคีติยวงศ์ที่รจนาใน พ.ศ. 2332 ระบุว่าพระนเรศวรทรงสร้างวัดนี้ แต่ไม่ใช่หลักฐานร่วมสมัยและขัดกับหลักฐานอื่น
ตำหนักสมเด็จที่วัดพุทไธศวรรย์คืออะไร
อาคารสองชั้นสมัยอยุธยาตอนปลาย เชื่อว่าเป็นที่จำพรรษาของสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ ภายในมีภาพจิตรกรรมฝาผนังเก่า
ปรับปรุงล่าสุด 10 พฤศจิกายน 2569