ราชวงศ์ปราสาททอง ยุคที่อยุธยาเปิดรับโลกกว้าง

ปีเดียวสามแผ่นดิน (พ.ศ. 2199)

เมื่อพระเจ้าปราสาททองเสด็จสวรรคต สมเด็จเจ้าฟ้าไชยพระราชโอรสองค์ใหญ่ขึ้นครองราชย์ แต่ถูกสมเด็จพระศรีสุธรรมราชาพระเจ้าอาร่วมกับพระนารายณ์ยึดอำนาจ จากนั้นราว 2 เดือน พระนารายณ์ก็ยึดอำนาจจากพระเจ้าอาอีกทอดหนึ่ง และขึ้นครองราชย์ใน พ.ศ. 2199 (ค.ศ. 1656) รายพระนามจึงบันทึกปี พ.ศ. 2199 ไว้ถึงสามแผ่นดิน

สมเด็จพระนารายณ์มหาราช (พ.ศ. 2199–2231)

ก่อนครองราชย์ พระนารายณ์เคยประทับที่วังจันทรเกษม เมื่อครองราชย์แล้ว ทรงฟื้นฟูเมืองลพบุรีและโปรดให้สร้างพระราชวังที่นั่นใน พ.ศ. 2209 เพื่อเป็นที่ประทับและรับแขกเมือง ลพบุรีจึงมีความสำคัญรองจากอยุธยา

รัชกาลนี้อยุธยาติดต่อกับนานาชาติกว้างขวาง มีทั้งฮอลันดา อังกฤษ เปอร์เซีย และฝรั่งเศส ฮอลันดาได้สนธิสัญญาการค้าใน พ.ศ. 2207 (ค.ศ. 1664) คอนสแตนติน ฟอลคอน ชาวต่างชาติ ขึ้นเป็นขุนนางคนสำคัญ คณะทูตของพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 มาถึงใน พ.ศ. 2228 (ค.ศ. 1685) และคณะทูตสยามซึ่งมีโกษาปานเป็นหัวหน้าได้เข้าเฝ้าที่พระราชวังแวร์ซายเมื่อ 1 กันยายน ค.ศ. 1686

ปีต่อมา ฝรั่งเศสส่งทหารเข้ามาประจำป้อมที่บางกอก ความไม่พอใจต่ออิทธิพลต่างชาติในหมู่ขุนนางจึงเพิ่มขึ้น

การปฏิวัติ พ.ศ. 2231 และจุดจบของราชวงศ์

ต้นปี ค.ศ. 1688 สมเด็จพระนารายณ์ประชวรหนักที่ลพบุรี พระเพทราชา เจ้ากรมพระคชบาลผู้ใกล้ชิด ยึดอำนาจในเดือนพฤษภาคม ฟอลคอนถูกจับและประหารชีวิต สมเด็จพระนารายณ์เสด็จสวรรคตที่ลพบุรีในเดือนกรกฎาคม ค.ศ. 1688 และพระเพทราชาขึ้นครองราชย์ในเดือนสิงหาคม ราชวงศ์ปราสาททองจึงสิ้นสุดลง

ร่องรอยราชวงศ์ปราสาททองที่ไปดูได้

ร่องรอยของยุคนี้มีทั้งวัดหลวงขนาดใหญ่และชุมชนชาวต่างชาติริมแม่น้ำ

• วัดไชยวัฒนาราม: สร้าง พ.ศ. 2173 รัชกาลพระเจ้าปราสาททอง
• หมู่บ้านญี่ปุ่น: ชุมชนที่ถูกปราบใน พ.ศ. 2173
• บ้านฮอลันดา: สถานีการค้าของ VOC ที่ได้ที่ดินในรัชกาลนี้
• วังจันทรเกษม: ที่ประทับของพระนารายณ์ก่อนครองราชย์
• นอกอยุธยา: พระนารายณ์ราชนิเวศน์ จังหวัดลพบุรี