หน้าแรก › ประวัติอยุธยา › ราชวงศ์บ้านพลูหลวง

ราชวงศ์บ้านพลูหลวง ราชวงศ์สุดท้ายของกรุงศรีอยุธยา

ราชวงศ์บ้านพลูหลวงเป็นราชวงศ์สุดท้ายของกรุงศรีอยุธยา ครองราชย์ พ.ศ. 2231–2310 มีพระมหากษัตริย์ 6 พระองค์ ช่วงแรกบ้านเมืองค่อนข้างสงบ การค้ากับจีนรุ่งเรือง และมีการบูรณะวัดสำคัญจำนวนมาก แต่การแย่งชิงราชสมบัติทำให้อาณาจักรอ่อนแอลง จนเสียกรุงครั้งที่ 2 ใน พ.ศ. 2310

พระมหากษัตริย์ในราชวงศ์ (พ.ศ. 2231–2310)

ลำดับ	พระนาม	ครองราชย์	เรื่องสำคัญ
28	สมเด็จพระเพทราชา	พ.ศ. 2231–2246	เกิดที่บ้านพลูหลวง สุพรรณบุรี เคยเป็นเจ้ากรมพระคชบาล ยึดอำนาจปลายรัชกาลพระนารายณ์ และบีบให้ทหารฝรั่งเศสถอนจากบางกอก
29	สมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ 8 (พระเจ้าเสือ)	พ.ศ. 2246–2251	เริ่มขุดคลองโคกขาม และบูรณะพระมงคลบพิตรหลังถูกฟ้าผ่า
30	สมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ 9 (พระเจ้าท้ายสระ)	พ.ศ. 2251–2275	ขุดคลองมหาชัยจนเสร็จ บูรณะวัดมเหยงคณ์ และพระอนุชาบูรณะวัดกุฎีดาวในรัชกาลนี้
31	สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ	พ.ศ. 2275–2301	ยุคสงบช่วงสุดท้ายของอยุธยา บูรณะวัดจำนวนมาก เช่น วัดภูเขาทอง และส่งคณะสงฆ์ไปฟื้นฟูพระพุทธศาสนาในลังกา
32	สมเด็จพระเจ้าอุทุมพร	พ.ศ. 2301	ครองราชย์ไม่นานก็ถวายราชสมบัติแก่พระเชษฐาแล้วออกผนวช จึงได้ชื่อว่าขุนหลวงหาวัด และถูกกวาดต้อนไปพม่าหลังเสียกรุง
33	สมเด็จพระเจ้าเอกทัศ	พ.ศ. 2301–2310	รัชกาลที่เผชิญทัพพระเจ้าอลองพญาใน พ.ศ. 2303 และเสียกรุงแก่ทัพพระเจ้ามังระใน พ.ศ. 2310

สมเด็จพระเพทราชา: จากบ้านพลูหลวงสู่ราชบัลลังก์

สมเด็จพระเพทราชาเกิดเมื่อ พ.ศ. 2175 (ค.ศ. 1632) ที่บ้านพลูหลวง เมืองสุพรรณบุรี มารดาเป็นพระนมของสมเด็จพระนารายณ์ จึงเติบโตมาใกล้ชิดกับพระนารายณ์ตั้งแต่เด็ก ต่อมาได้เป็นเจ้ากรมพระคชบาล ดูแลกิจการช้างหลวง

หลังยึดอำนาจและขึ้นครองราชย์ใน พ.ศ. 2231 พระองค์ล้อมป้อมบางกอกที่ทหารฝรั่งเศสตั้งมั่นอยู่ราว 4 เดือน จนฝรั่งเศสต้องถอนกำลังออกไป ความสัมพันธ์กับชาติตะวันตกลดลงมาก เหลือฮอลันดาเป็นหลัก แต่การค้ากับชาติเอเชียยังคึกคัก รัชกาลนี้ต้องปราบกบฏหลายครั้ง เช่น กบฏธรรมเถียร และเจ้าเมืองนครราชสีมากับนครศรีธรรมราชที่ไม่ยอมอ่อนน้อม

พระเจ้าเสือและพระเจ้าท้ายสระ

เมื่อสมเด็จพระเพทราชาเสด็จสวรรคตใน พ.ศ. 2246 สมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ 8 หรือพระเจ้าเสือขึ้นครองราชย์ พงศาวดารบรรยายว่าทรงมีพระอุปนิสัยดุดัน รัชกาลนี้เริ่มขุดคลองโคกขามเพื่อย่นเส้นทางเรือ และบูรณะพระมงคลบพิตรหลังถูกฟ้าผ่า โดยเปลี่ยนมณฑปที่ครอบองค์พระเป็นวิหาร

สมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ 9 หรือพระเจ้าท้ายสระ (พ.ศ. 2251–2275) ขุดคลองต่อจนเสร็จ ซึ่งต่อมาเรียกว่าคลองมหาชัย และทรงบูรณะวัดมเหยงคณ์ระหว่าง พ.ศ. 2252–2256 ส่วนพระอนุชา ผู้ต่อมาเป็นสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ ทรงบูรณะวัดกุฎีดาวในรัชกาลเดียวกัน

สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ: ยุคสงบช่วงสุดท้าย

หลังพระเจ้าท้ายสระเสด็จสวรรคต เกิดการสู้รบแย่งราชสมบัติระหว่างพระอนุชากับพระราชโอรส ฝ่ายพระอนุชาชนะและขึ้นครองราชย์เป็นสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศใน พ.ศ. 2275 (ค.ศ. 1733) รัชกาลนี้ยาวราว 25 ปี และมักถูกกล่าวถึงว่าเป็นช่วงสงบช่วงสุดท้ายของอยุธยา

พระองค์ทรงบูรณะวัดจำนวนมาก เช่น วัดภูเขาทองใน พ.ศ. 2287 และวิหารพระมงคลบพิตร งานศิลปกรรมและวรรณกรรมเฟื่องฟู เจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร พระราชโอรส เป็นกวีที่คนไทยรู้จักดี ใน ค.ศ. 1752 คณะสงฆ์ไทยนำโดยพระอุบาลีเดินทางไปลังกาตามคำขอของกษัตริย์ลังกา และอุปสมบทชาวลังกาจนเกิดนิกายที่เรียกว่าสยามนิกาย

ปัญหาที่ซ่อนอยู่คือการสืบราชสมบัติ เจ้าฟ้าธรรมาธิเบศรต้องพระราชอาญาจนสิ้นพระชนม์ ต่อมาทรงตั้งเจ้าฟ้าอุทุมพรเป็นพระมหาอุปราช ข้ามเจ้าฟ้าเอกทัศซึ่งเป็นพระเชษฐา

พระเจ้าอุทุมพรกับพระเจ้าเอกทัศ

เมื่อสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศเสด็จสวรรคตใน พ.ศ. 2301 (ค.ศ. 1758) สมเด็จพระเจ้าอุทุมพรขึ้นครองราชย์ได้ไม่นานก็ถวายราชสมบัติแก่พระเชษฐา คือสมเด็จพระเจ้าเอกทัศ แล้วเสด็จออกผนวชที่วัดประดู่ คนทั่วไปจึงเรียกพระองค์ว่าขุนหลวงหาวัด

พ.ศ. 2303 (ค.ศ. 1760) พระเจ้าอลองพญายกทัพมาถึงชานพระนคร ขุนหลวงหาวัดลาผนวชมาช่วยบัญชาการป้องกันเมือง ทัพพม่าตั้งปืนใหญ่ที่วัดหน้าพระเมรุยิงเข้าพระนคร แต่ไม่นานก็ต้องถอยกลับ และพระเจ้าอลองพญาสวรรคตระหว่างทาง พระเจ้าอุทุมพรจึงกลับไปผนวชอีกครั้ง

เสียกรุงครั้งที่ 2

พ.ศ. 2308 (ค.ศ. 1765) พระเจ้ามังระส่งทัพสองสาย สายเหนือนำโดยเนเมียวสีหบดี และสายใต้จากทวายนำโดยมังมหานรธา ทั้งสองทัพมาบรรจบกันล้อมกรุงนานราว 14 เดือน ฝ่ายพม่าขุดอุโมงค์เข้าไปทำลายกำแพงเมือง จนกรุงแตกเมื่อ 7 เมษายน ค.ศ. 1767 (พ.ศ. 2310)

พระราชวังและวัดวาอารามถูกเผา ทรัพย์สินถูกปล้น ผู้คนราว 30,000 คน รวมทั้งเชื้อพระวงศ์และช่างฝีมือ ถูกกวาดต้อนไปพม่า ขุนหลวงหาวัดก็อยู่ในกลุ่มนั้น และสวรรคตที่พม่าใน ค.ศ. 1796 ส่วนสมเด็จพระเจ้าเอกทัศสวรรคตในช่วงกรุงแตก

หลังเสียกรุงราว 7 เดือน พระยาตากซึ่งตีฝ่าวงล้อมออกไปก่อนกรุงแตกได้กลับมากู้บ้านเมือง และตั้งกรุงธนบุรีเป็นราชธานีใหม่

ร่องรอยราชวงศ์บ้านพลูหลวงที่ไปดูได้

หลายวัดที่เห็นในอยุธยาวันนี้มีรูปทรงจากการบูรณะในราชวงศ์นี้

วัดภูเขาทอง: บูรณะครั้งใหญ่ พ.ศ. 2287
วิหารพระมงคลบพิตร: บูรณะสมัยพระเจ้าเสือและพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ
วัดมเหยงคณ์และวัดกุฎีดาว: บูรณะในรัชกาลพระเจ้าท้ายสระ
วัดหน้าพระเมรุ: ที่ตั้งปืนใหญ่ของทัพพม่า พ.ศ. 2303
วัดไชยวัฒนาราม: ที่ถวายพระเพลิงเจ้านายในรัชกาลพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ
วัดสุวรรณดาราราม: สร้างปลายสมัยอยุธยาโดยพระบิดาของรัชกาลที่ 1

เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง

พระราชบิดาของพระเจ้าเสือ: พงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่าเป็นพระราชโอรสของพระเพทราชา แต่ฉบับวัดพระเชตุพนว่าเป็นพระราชโอรสลับของพระนารายณ์
ปี พ.ศ. ที่คลาดกันหนึ่งปี: พระเพทราชาสวรรคตเดือนกุมภาพันธ์ ค.ศ. 1703 ซึ่งถ้านับปีใหม่แบบเดิม (เดือนเมษายน) ยังเป็น พ.ศ. 2245 แต่รายพระนามทั่วไปใช้ พ.ศ. 2246 ส่วนพระเจ้าเสือสวรรคตปลาย ค.ศ. 1708 หรือต้น 1709 แล้วแต่แหล่ง
ระยะเวลาครองราชย์ของพระเจ้าอุทุมพร: บางแหล่งว่าราว 10 วัน บางแหล่งว่าราว 1–3 เดือน
สาเหตุที่พระเจ้าอลองพญาถอยทัพและสวรรคต: พงศาวดารไทยว่าบาดเจ็บจากปืนใหญ่แตก ส่วนหลักฐานพม่าว่าทรงพระประชวร
การสวรรคตของพระเจ้าเอกทัศ: หลักฐานเล่าต่างกันว่าถูกปืนหรือสวรรคตเพราะอดอาหาร
วันเสียกรุง: แหล่งข้อมูลส่วนใหญ่ระบุ 7 เมษายน ค.ศ. 1767 แต่ลำดับเหตุการณ์บางแห่งระบุ 28 เมษายน