หน้าแรก › ประวัติอยุธยา › ราชวงศ์สุโขทัย (ราชวงศ์พระร่วง)

ราชวงศ์สุโขทัย (ราชวงศ์พระร่วง) ราชวงศ์ของสมเด็จพระนเรศวร

ราชวงศ์สุโขทัย หรือราชวงศ์พระร่วง ครองกรุงศรีอยุธยาตั้งแต่ พ.ศ. 2112 ถึง พ.ศ. 2172 มีพระมหากษัตริย์ 7 พระองค์ และเป็นราชวงศ์ของสมเด็จพระนเรศวรมหาราช เรื่องราวของราชวงศ์นี้เริ่มจากการเป็นประเทศราชของหงสาวดี ผ่านการกู้อิสรภาพ ไปสู่ยุคการค้ากับนานาชาติที่รุ่งเรือง ก่อนจะจบลงด้วยการแย่งชิงราชสมบัติ

พระมหากษัตริย์ในราชวงศ์ (พ.ศ. 2112–2172)

ลำดับ	พระนาม	ครองราชย์	เรื่องสำคัญ
17	สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช	พ.ศ. 2112–2133	เดิมคือขุนพิเรนทรเทพ เชื้อสายพระร่วง ครองอยุธยาในฐานะประเทศราชของหงสาวดี และโปรดให้สร้างวังจันทรเกษมให้พระนเรศวรประทับ
18	สมเด็จพระนเรศวรมหาราช	พ.ศ. 2133–2148	ทรงประกาศอิสรภาพ พ.ศ. 2127 ชนะศึกยุทธหัตถี พ.ศ. 2135 และเสด็จสวรรคตที่เมืองหางระหว่างยกทัพไปอังวะ
19	สมเด็จพระเอกาทศรถ	พ.ศ. 2148–2153	ทรงเน้นการจัดการภายในและการค้า ส่งคณะทูตไปถึงฮอลันดา และตามป้ายกรมศิลปากรทรงสร้างวัดวรเชษฐาราม
20	สมเด็จพระศรีเสาวภาคย์	พ.ศ. 2153–2154	พระราชโอรสของพระเอกาทศรถ ครองราชย์ราวปีเศษก็ถูกปลงพระชนม์ ปีครองราชย์ต่างกันตามแหล่งข้อมูล
21	สมเด็จพระเจ้าทรงธรรม	พ.ศ. 2154–2171	รัชกาลที่มีการพบรอยพระพุทธบาทที่สระบุรี ชาวญี่ปุ่นมีบทบาทในราชสำนัก และทำสนธิสัญญากับฮอลันดา
22	สมเด็จพระเชษฐาธิราช	พ.ศ. 2171–2172	พระราชโอรสของพระเจ้าทรงธรรม ถูกออกญาศรีวรวงศ์ยึดอำนาจและให้สำเร็จโทษที่วัดโคกพระยา
23	สมเด็จพระอาทิตยวงศ์	พ.ศ. 2172 (ราว 36 วัน)	ขึ้นครองราชย์ขณะทรงพระเยาว์ ราว 36 วันก็ถูกถอดจากราชสมบัติ ปิดฉากราชวงศ์สุโขทัย

ขุนนางเชื้อสายพระร่วงจากพิษณุโลก

ปฐมกษัตริย์ของราชวงศ์นี้คือสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช เดิมคือขุนพิเรนทรเทพ ผู้สืบเชื้อสายราชวงศ์พระร่วงแห่งสุโขทัย เมื่อ พ.ศ. 2091 ท่านร่วมกับขุนนางกลุ่มหนึ่งกำจัดขุนวรวงศาธิราช แล้วอัญเชิญสมเด็จพระมหาจักรพรรดิขึ้นครองราชย์ จึงได้รับพระราชทานให้ครองเมืองพิษณุโลก และได้อภิเษกกับพระราชธิดา คือพระวิสุทธิกษัตรีย์

ในสงครามช้างเผือก พิษณุโลกถูกล้อมจนขาดเสบียงและเกิดไข้ทรพิษ สมเด็จพระมหาธรรมราชาจึงยอมอ่อนน้อมต่อพระเจ้าบุเรงนอง พระนเรศวรพระราชโอรสถูกนำไปหงสาวดี เมื่อกรุงศรีอยุธยาเสียใน พ.ศ. 2112 พระเจ้าบุเรงนองจึงทรงตั้งพระองค์เป็นกษัตริย์ครองอยุธยาในฐานะประเทศราช

ประเทศราช 15 ปี (พ.ศ. 2112–2127)

แม้จะเป็นเมืองขึ้นของหงสาวดี ราชสำนักอยุธยาก็ค่อยๆ ฟื้นกำลัง พระนเรศวรเสด็จกลับมาและได้รับแต่งตั้งเป็นพระมหาอุปราชครองพิษณุโลกราว พ.ศ. 2114 ช่วงนี้อยุธยาต้องรับมือทัพเขมรที่ยกมาหลายครั้ง ครั้งหนึ่งใน พ.ศ. 2113 ถึงขั้นล้อมพระนคร

ราว พ.ศ. 2120 สมเด็จพระมหาธรรมราชาโปรดให้สร้างวังจันทรเกษมเป็นที่ประทับของพระนเรศวร และใน พ.ศ. 2123 โปรดให้ขยายกำแพงเมืองออกไปถึงริมแม่น้ำ วังแห่งนี้ต่อมาเป็นที่บัญชาการรบเมื่อทัพหงสาวดีมาล้อมกรุงใน พ.ศ. 2129

สมเด็จพระนเรศวรกับการกู้อิสรภาพ (โดยย่อ)

ใน พ.ศ. 2127 (ค.ศ. 1584) สมเด็จพระนเรศวรทรงประกาศอิสรภาพที่เมืองแครง และทรงต้านทัพหงสาวดีได้ทุกครั้ง รวมถึงศึกที่พระเจ้านันทบุเรงเสด็จมาล้อมกรุงด้วยพระองค์เองระหว่าง พ.ศ. 2129–2130 เมื่อสมเด็จพระมหาธรรมราชาเสด็จสวรรคตใน พ.ศ. 2133 พระนเรศวรจึงขึ้นครองราชย์

หลังศึกยุทธหัตถี พ.ศ. 2135 ฝ่ายอยุธยากลายเป็นฝ่ายรุก ทรงยกทัพไปทั้งทางตะวันตกและกัมพูชา และทรงต้อนรับชาวฮอลันดาที่มาเข้าเฝ้าใน พ.ศ. 2147 พระองค์เสด็จสวรรคตที่เมืองหางเมื่อ 25 เมษายน พ.ศ. 2148 ระหว่างยกทัพไปเมืองอังวะ พระราชประวัติฉบับเต็มอ่านได้ในหน้าสมเด็จพระนเรศวร

สมเด็จพระเอกาทศรถ: บ้านเมืองสงบ การค้าเติบโต (พ.ศ. 2148–2153)

สมเด็จพระเอกาทศรถ พระอนุชาผู้ร่วมรบมาแทบทุกศึก ขึ้นครองราชย์ต่อ รัชกาลนี้เน้นการจัดการภายในมากกว่าการทำสงคราม มีการสำรวจกำลังคนทั่วราชอาณาจักร และเก็บภาษีเพิ่มขึ้นจากการค้าที่เติบโต ตามป้ายของกรมศิลปากร พระองค์โปรดให้สร้างวัดวรเชษฐารามบนที่ถวายพระเพลิงพระบรมศพพระเชษฐา

การค้ากับต่างชาติขยายตัวเร็ว ฮอลันดาตั้งสถานีการค้าในอยุธยา คณะทูตสยามเดินทางถึงกรุงเฮกและเข้าพบเจ้าชายมอริสแห่งนัสเซาใน พ.ศ. 2151 (ค.ศ. 1608) ราชสำนักมีกองอาสาชาวต่างชาติ รวมทั้งชาวญี่ปุ่น และติดต่อทางพระราชสาส์นกับรัฐบาลโชกุนของญี่ปุ่น

ปลายรัชกาล เจ้าฟ้าสุทัศน์ พระราชโอรสที่เพิ่งได้รับแต่งตั้งเป็นพระมหาอุปราช สิ้นพระชนม์อย่างกะทันหัน ความไม่มั่นคงทางการเมืองเริ่มกลับมาอีกครั้ง

ปลายราชวงศ์: ยุคพระเจ้าทรงธรรมและการชิงบัลลังก์

สมเด็จพระศรีเสาวภาคย์ พระราชโอรสอีกพระองค์ ครองราชย์ได้ราวปีเศษก็ถูกปลงพระชนม์ จากนั้นเจ้านายพระองค์หนึ่งซึ่งเคยผนวชอยู่หลายปีได้ขึ้นครองราชย์เป็นสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม (พ.ศ. 2154–2171) รัชกาลนี้ขึ้นชื่อด้านศาสนา มีการพบรอยพระพุทธบาทที่สระบุรีและสร้างวัดพระพุทธบาทขึ้น ชาวญี่ปุ่นภายใต้ยามาดะ นางามาซะ มีบทบาทในราชสำนัก และมีการทำสนธิสัญญากับฮอลันดาใน พ.ศ. 2160 (ค.ศ. 1617)

เมื่อสมเด็จพระเจ้าทรงธรรมเสด็จสวรรคตปลาย พ.ศ. 2171 พระราชโอรสคือสมเด็จพระเชษฐาธิราชขึ้นครองราชย์ แต่ออกญาศรีวรวงศ์ ขุนนางผู้มีกำลังมาก ยึดพระราชวังและให้สำเร็จโทษพระองค์ที่วัดโคกพระยาใน พ.ศ. 2172 แล้วยกสมเด็จพระอาทิตยวงศ์ซึ่งยังทรงพระเยาว์ขึ้นครองราชย์ราว 36 วัน ก่อนจะขึ้นครองราชย์เองเป็นสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง ราชวงศ์สุโขทัยจึงสิ้นสุดลง

ร่องรอยราชวงศ์สุโขทัยที่ไปดูได้

สถานที่ในอยุธยาที่เกี่ยวกับราชวงศ์นี้ ส่วนใหญ่ผูกกับเรื่องราวของสมเด็จพระนเรศวร

วังจันทรเกษม: วังที่สร้างให้พระนเรศวรประทับ
พระราชวังหลวง: ที่ประทับตลอดรัชกาลของพระนเรศวร
วัดใหญ่ชัยมงคล: สมเด็จพระพนรัตน์ทูลขออภัยโทษแม่ทัพหลังยุทธหัตถี
วัดวรเชษฐาราม วัดวรเชตุเทพบำรุง และวัดศพสวรรค์: สามแห่งที่ถูกเสนอว่าเป็นที่ถวายพระเพลิงพระนเรศวร
บ้านฮอลันดาและหมู่บ้านญี่ปุ่น: ชุมชนต่างชาติที่เติบโตในราชวงศ์นี้
พระบรมราชานุสาวรีย์ทุ่งภูเขาทอง และจิตรกรรมยุทธหัตถีที่วัดสุวรรณดาราราม

เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง

ปีสิ้นรัชกาลสมเด็จพระเอกาทศรถ: ตำราปัจจุบันและงานวิจัยที่ใช้เอกสารฮอลันดาร่วมสมัยให้ พ.ศ. 2153 (ค.ศ. 1610) แต่หนังสือรุ่นเก่าหลายเล่มให้ถึง พ.ศ. 2163 (ค.ศ. 1620) ทำให้ปีครองราชย์ของพระศรีเสาวภาคย์และพระเจ้าทรงธรรมเลื่อนตามไปด้วย
การขึ้นครองราชย์ของพระเจ้าทรงธรรม: แหล่งข้อมูลเล่าต่างกัน บางแหล่งว่าขุนนางทูลเชิญให้ลาผนวชมาครองราชย์ บางแหล่งว่าทรงยึดราชสมบัติ และยังเล่าไม่ตรงกันว่าใครเป็นผู้ปลงพระชนม์พระศรีเสาวภาคย์
การสิ้นพระชนม์ของเจ้าฟ้าสุทัศน์: เล่ากันว่าเสวยยาพิษหลังทำให้พระราชบิดาขัดเคือง แต่บางแหล่งเห็นว่าอาจถูกผู้อื่นวางยา
ที่ถวายพระเพลิงพระบรมศพพระนเรศวร: มีการเสนอทั้งวัดวรเชษฐารามในเกาะเมือง วัดวรเชตุเทพบำรุงนอกเกาะ และวัดศพสวรรค์ ยังไม่มีหลักฐานชี้ชัด
ยุทธหัตถีเป็นการท้าชนช้างอย่างเป็นพิธีหรือไม่: พระราชพงศาวดารไทยเล่าว่ามีการชนช้าง ส่วนหลักฐานพม่าและยุโรปบางฉบับว่าพระมหาอุปราชาสิ้นพระชนม์เพราะปืน